 |
| Nghề dệt zèng được người dân A Lưới khéo léo kết hợp vào du lịch cộng đồng. Ảnh: Thi Thi |
Có "nguyên liệu", nhưng thiếu sản phẩm
Hai năm trước, trong một chuyến tác nghiệp ở A Lưới, tôi gặp đoàn khách từ Hà Nội đến trải nghiệm nhịp sống của người Pa Cô ở xã Hồng Kim (nay là xã A Lưới 1). Trong khoảng sân trước nhà của người Pa Cô, du khách cùng người dân giã gạo, làm bánh a quát, nghe kể chuyện về tập tục của bà con.
Không gian ấy tạo cảm giác gần gũi. Khách thích thú sự mộc mạc, bởi lần đầu được chạm tay vào những điều mới lạ. Nhưng sau sự thích thú ấy vẫn còn một chút hụt hẫng. Những trải nghiệm chỉ dừng lại ở vài hoạt động đơn lẻ, thiếu sự kết nối để trở thành một hành trình có chiều sâu, nơi mỗi trải nghiệm nối tiếp nhau thành một “mạch kể” xuyên suốt.
Chị Tô Ly, du khách trong đoàn chia sẻ, điều hấp dẫn nhất ở du lịch bản địa là cảm giác nguyên sơ. Nhưng theo chị, nhiều nơi vẫn chưa biết cách khai thác giá trị này để tạo nên sản phẩm đủ sức chạm đến cảm xúc du khách. “Điều khách cần không chỉ là xem hay thử một hoạt động, mà là được bước vào câu chuyện của vùng đất đó”, chị Ly nói.
Vùng cao ở Huế, nổi bật là vùng A Lưới, Nam Đông sở hữu rất nhiều “chất liệu” để phát triển du lịch. Từ văn hóa, nhịp sống, dân ca, dân nhạc, dân vũ, nghề thủ công đến thiên nhiên, ẩm thực… đều có thể trở thành tài nguyên kể chuyện. Lâu nay, hoạt động du lịch vẫn tồn tại ở dạng tự phát, nhỏ lẻ, thiếu đầu tư để tạo thành sản phẩm có dấu ấn. Như cách nói của một số người làm du lịch từng ví von rằng vùng cao có nhiều “nguyên liệu ngon”, nhưng vẫn thiếu những “món ăn gây thương nhớ”.
Chỉ riêng ẩm thực cũng đã là một kho tàng hấp dẫn. Người miền núi gọi đó là “vị của rừng” - thứ hương vị được tạo nên từ rau rừng, cây trái, cá suối, các loại lá gia vị và cách chế biến gắn với tập quán sinh tồn. Triết lý sống của người vùng cao bình dị và thực tế: “Trái gì chim ăn được thì người cũng ăn được”, riêng điều đó đã có thể hình thành một “hệ sinh thái” nguyên liệu phong phú.
 |
| Du khách trải nghiệm các hoạt động du lịch cộng đồng ở xã A Lưới 1 |
Mỗi chuyến đi hái rau, tìm nấm hay săn nguyên liệu theo mùa đều có thể trở thành một hành trình trải nghiệm. Điều hấp dẫn hơn không nằm ở món ăn cuối cùng, mà là câu chuyện phía sau nó: Vì sao loại lá này chỉ hái vào sáng sớm, món kia phải nướng bằng than; hay vì sao người Pa Cô, Tà Ôi, Cơ Tu lại giữ những phong tục, tập quán mà chỉ đồng bào ở đây mới có. Đó chính là thứ du khách muốn được trải nghiệm.
Anh Viên Đăng Phú, một người con dân tộc Tà Ôi đang theo đuổi giấc mơ làm du lịch trên quê hương A Roàng (xã A Lưới 4) cho rằng, vùng cao có vô vàn câu chuyện để kể, nhưng thiếu những người biết kể chuyện hấp dẫn.
Theo anh Phú, cách làm du lịch hiện nay ở nhiều nơi chủ yếu dựa vào kinh nghiệm cá nhân, ai biết gì làm nấy. Điều thiếu nhất là sự đầu tư bài bản để biến tài nguyên thành sản phẩm chuyên nghiệp. “Mình mong được đầu tư hơn, khai thác và tạo ra những sản phẩm bài bản hơn phục vụ khách. Lúc đó khách sẽ đến nhiều hơn”, anh Phú chia sẻ.
Nỗi trăn trở ấy cũng là thực tế chung của nhiều người dân vùng cao luôn mong muốn sống được bằng nghề… du lịch. Ngoài các dịp lễ hay cuối tuần, lượng khách đến với vùng cao vẫn khá thưa. Những ý tưởng tốt đôi khi vẫn loay hoay vì thiếu vốn, thiếu kết nối với doanh nghiệp lữ hành và thiếu người đồng hành đủ tâm với tầm.
Từ chiến lược đến hành động
Trong định hướng phát triển du lịch, TP. Huế đang từng bước mở rộng không gian trải nghiệm thay vì chỉ tập trung vào khu vực trung tâm. Theo Kế hoạch số 188/KH-UBND về phát triển du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng giai đoạn 2026 - 2027, vùng miền núi - sinh thái suối thác - văn hóa bản địa được xác định là một trong bốn vùng trải nghiệm đặc trưng. Đây là hướng đi cần thiết trong bối cảnh du lịch Huế cần thêm sản phẩm mới để kéo dài thời gian lưu trú và giảm áp lực cho khu vực trung tâm vào mùa cao điểm.
 |
| Các hoạt động lễ hội ở vùng cao được phục dựng, vừa bảo tồn văn hóa, vừa gắn kết phát triển du lịch |
Bà Dương Thị Thu Truyền, Phó Giám đốc Sở Du lịch cho rằng, nếu xây dựng được những sản phẩm đủ hấp dẫn, vùng cao Nam Đông cũng hoàn toàn có khả năng thu hút cả dòng khách tàu biển hay khách quốc tế đến trải nghiệm.
Tuy nhiên, từ định hướng đến thực tế là một khoảng cách không nhỏ. Ông Nguyễn Ngọc An, Giám đốc Công ty TNHH Du lịch Kết nối Huế, người có nhiều năm gắn bó với các sản phẩm du lịch vùng cao nhận định, du lịch bền vững không thể làm theo kiểu ngắn hạn hay chạy theo phong trào. Những sản phẩm liên quan đến núi rừng, văn hóa bản địa hay trekking (du lịch mạo hiểm, đi bộ đường dài) đòi hỏi quá trình nghiên cứu chuyên sâu. Người làm sản phẩm phải thật sự “ăn, ngủ” cùng vùng đất, hiểu tập quán, hiểu văn hóa và hiểu điều gì khiến nơi đó khác biệt. “Nếu làm hời hợt sẽ rất dễ na ná nhau”, ông An nói.
Hiện nay, nhiều địa phương vùng cao đều tổ chức lễ hội, trình diễn văn hóa, khai thác ẩm thực hay phát triển homestay. Nhưng nếu chỉ lặp lại những mô-típ giống nhau, thì sẽ không có sự khác biệt, điều mà du khách muốn để lựa chọn.
Vùng cao Huế cần một bản sắc riêng, thay vì đi theo lối mòn. Đó có thể là những hành trình trekking gắn với câu chuyện Trường Sơn hay trải nghiệm sống cùng người Pa Cô, Tà Ôi, Cơ Tu trong mùa rẫy. Cũng có thể là những lớp học ẩm thực, nơi du khách tự tay vào rừng tìm nguyên liệu, nấu ăn và nghe kể chuyện về từng món ăn. Mỗi trải nghiệm phải xuất phát từ đời sống, văn hóa thật, thay vì dàn dựng lên những “phiên bản du lịch” thiếu cảm xúc.
Ông Lê Hoàng Vũ Hải Quang, Phó Chủ tịch UBND xã A Lưới 1 cho rằng, phát triển du lịch là hướng đi quan trọng để cải thiện sinh kế cho người dân vùng cao. Song, hạn chế lớn hiện nay vẫn là nguồn lực đầu tư còn ít, sự kết nối với doanh nghiệp lữ hành chưa sâu và khó thu hút nhà đầu tư lớn.
Để du lịch vùng cao thực sự bứt phá, cần biến chiến lược thành hành động. Cụ thể là đào tạo người dân làm du lịch chuyên nghiệp hơn, xây dựng sản phẩm có chiều sâu; tổ chức các chuyến khảo sát, kết nối doanh nghiệp; quảng bá truyền thông và đặc biệt là giữ được tính nguyên bản, bản sắc.