 |
| Gian hàng của các bạn nhỏ. Ảnh: Trường TH Lê Lợi |
Những cô cậu lớp 5 chia nhau đứng quầy. Một em đeo tạp dề, tay thoăn thoắt múc chè; một em khác cầm máy tính bấm lia lịa; em nhỏ hơn thì cẩn thận ghi từng khoản vào cuốn sổ kẻ ô vuông. Có em hí hửng khoe “tụi con bán đắt lắm”, nhưng cũng có em đứng thẫn thờ khi phát hiện mình trả lại khách thiếu 5.000 đồng. Tôi nhìn những gương mặt vừa háo hức vừa lo lắng ấy và nghĩ, đây chính là bài học đầu tiên về giá trị đồng tiền, thứ mà không ít người lớn đôi khi cũng chưa hiểu thấu.
Điều quan trọng nhất của giáo dục tài chính ở tiểu học không nằm ở việc các em biết tính nhanh hay chậm, mà ở cách các em nhìn vào đồng tiền sau một ngày tự tay làm ra nó. Tôi hỏi một cô bé sau buổi bán hàng: “Em thấy kiếm tiền có dễ không?”. Em thật thà: “Sáng sớm chúng em phải phụ cô làm bánh, có cái hỏng phải để ăn, bán thì cô trò nơm nớp sợ không ai mua... Tự dưng, em thấy thương mẹ vì mẹ em cũng bán bún, kiếm tiền cực lắm”. Sau một buổi đứng bán hàng, đồng tiền với các em hẳn cũng khác đi phần nào. Ít nhất, trước khi xin mua thêm thứ gì đó, các em sẽ nhớ mình đã vất vả ra sao.
Năm học 2025 - 2026, bộ sách “Giáo dục tài chính” do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phát hành nhận được nhiều sự quan tâm. Lần đầu tiên, học sinh có một hệ thống tài liệu xuyên suốt từ lớp 1 đến lớp 12 về tài chính cá nhân. Tôi nhận ra tác động của nó không chỉ dừng ở lớp học. Cậu con trai tôi, đang học lớp 6, một tối bỗng hỏi: “Mẹ ơi, lãi suất là gì? Nếu con gửi 1 triệu đồng thì một năm được bao nhiêu?”. Câu hỏi ấy khiến tôi ngạc nhiên và phải mở lại ứng dụng ngân hàng để tính thử, và tự hỏi mình đã bao lâu rồi không lập một kế hoạch chi tiêu rõ ràng.
Một người bạn của tôi có con đang học đại học lại có nỗi lo khác. Chị kể, trong điện thoại con chị có đủ loại ứng dụng: ví điện tử, ngân hàng số, đầu tư trực tuyến. Chị sợ con bị cuốn vào vòng xoáy vay tiêu dùng, mua hàng trả góp hay đầu tư theo phong trào. “Tụi nhỏ giỏi công nghệ lắm, nhưng chưa chắc hiểu hết rủi ro”, chị nói. Nếu không được chuẩn bị từ sớm, các em rất dễ bước vào một “ma trận” tài chính với quá nhiều lời mời gọi hấp dẫn mà thiếu kỹ năng tự bảo vệ.
Dĩ nhiên, giáo dục tài chính không nên biến thành áp lực điểm số. Với học sinh tiểu học, cách hiệu quả nhất vẫn là thông qua trò chơi và trải nghiệm. Một buổi gây quỹ lớp học, nơi các em tự tính chi phí mua nguyên liệu và dự tính lợi nhuận; một kế hoạch tiết kiệm để mua quà sinh nhật cho bà, cho mẹ; hay đơn giản là bảng theo dõi tiền tiêu vặt dán trên góc bàn học, những việc nhỏ ấy đủ để hình thành thói quen suy nghĩ trước khi chi tiêu.
Gia đình vì thế đóng vai trò then chốt. Tôi có một chị bạn thường ngồi cùng hai con vào cuối tháng để xem lại các khoản chi tiêu. Chị không nói con phải tiết kiệm bao nhiêu, mà hỏi: “Theo con, tháng này nhà mình chi cái gì nhiều nhất?”. Những cuộc trò chuyện như thế khiến tiền bạc trở thành chủ đề tự nhiên. Khi cha mẹ minh bạch và cởi mở, trẻ sẽ học được cách nhìn tài chính như một phần của đời sống, chứ không phải là một bí mật khó nói.
Suy cho cùng, dạy trẻ về tiền không phải để các em tính toán hơn thua sớm, mà để các em hiểu mỗi đồng tiền đều đi cùng công sức. Biết chờ đợi để mua một món đồ mình thích, biết cân nhắc trước khi bấm nút “thanh toán”, biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Những “hạt giống” ấy được gieo từ bậc tiểu học có thể chưa "nảy mầm" ngay, nhưng một ngày nào đó, khi các em đứng trước những quyết định quan trọng của đời mình, tôi tin những bài học từ cuốn sổ nhỏ và quầy hàng năm ấy sẽ âm thầm phát huy tác dụng.