 |
| Ký kết trực tuyến thỏa thuận hợp tác giữa Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế và Bảo tàng Quai Branly - Jacques Chirac (Pháp) |
Tư liệu ngoài biên giới
Trong công tác bảo tồn di sản, không phải lúc nào câu trả lời cũng nằm ở những hiện vật còn hiện hữu trước mắt. Nhiều khi, một bức ảnh cũ, một bản vẽ kiến trúc hay một ghi chép lưu trữ cách Huế nửa vòng trái đất lại trở thành chìa khóa giúp giải đáp những câu hỏi mà giới nghiên cứu trăn trở suốt nhiều năm.
Ông Hoàng Việt Trung, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế cho biết, khoảng trống lớn nhất hiện nay đối với công tác bảo tồn là tư liệu hình ảnh về các công trình đã mất hoặc bị hư hại nặng.
“Có những vấn đề nghiên cứu tồn tại nhiều năm nhưng chỉ cần tìm được một bức ảnh phù hợp là có thể mở ra hướng tiếp cận hoàn toàn mới”, ông Trung nói.
Theo ông Trung, hiện nhiều tư liệu liên quan đến Triều Nguyễn đang được lưu giữ tại Pháp hay trong các bộ sưu tập cá nhân ở nước ngoài… Việc tiếp cận, tìm kiếm và đưa những nguồn dữ liệu này trở lại phục vụ công tác bảo tồn là một hành trình dài và không ít khó khăn.
Hai năm trước, trung tâm đã cử cán bộ sang các cơ quan lưu trữ tại Pháp để tìm kiếm. Giữa hàng triệu tài liệu được lưu giữ, việc xác định đâu là những hình ảnh, bản vẽ hay hồ sơ liên quan đến Huế giống như việc tìm kiếm những mảnh ghép còn thất lạc của một bức tranh lớn.
“Nhiều khi mình không biết thứ mình cần có tồn tại hay không. Có những chuyến đi kéo dài nhiều ngày nhưng kết quả vẫn chưa như mong muốn. Tuy nhiên, đây là công việc buộc phải làm nếu muốn phục dựng và bảo tồn di sản một cách khoa học”, ông Trung chia sẻ.
Một trong những kết quả đáng chú ý nhất của quá trình kết nối tư liệu quốc tế là thỏa thuận hợp tác khoa học và văn hóa vừa được ký kết giữa Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế và Bảo tàng Quai Branly - Jacques Chirac của Pháp cuối tháng 4 vừa qua.
Để đi đến ký kết, hai bên đã mất hơn hai năm trao đổi và đàm phán.
Bảo tàng Quai Branly - Jacques Chirac hiện lưu giữ khoảng 10.000 tư liệu, hiện vật liên quan đến Việt Nam. Tuy nhiên, việc tiếp cận nguồn dữ liệu này không hề đơn giản bởi các quy định nghiêm ngặt về lưu trữ và sở hữu tư liệu của Pháp.
Thành quả đầu tiên của sự hợp tác là bộ tư liệu số gồm 101 bức ảnh và 38 tác phẩm đồ họa về Hoàng thành Huế được chuyển giao cho phía Huế.
Trong số đó có nhiều hình ảnh liên quan đến điện Cần Chánh - công trình quan trọng bậc nhất của Hoàng cung Triều Nguyễn hiện đang được phục dựng.
Những bức ảnh, bản vẽ và tư liệu mô tả chi tiết kiến trúc, không gian, nghi lễ cung đình được xem là nguồn tham khảo quý giúp các nhà nghiên cứu, nhà khoa học đối chiếu, kiểm chứng và nâng cao độ chính xác trong công tác trùng tu.
Ông Emmanuel Kasarhérou, Chủ tịch Bảo tàng Quai Branly - Jacques Chirac, bày tỏ kỳ vọng việc hợp tác sẽ mở ra cơ hội chia sẻ các bộ sưu tập mà bảo tàng đang lưu giữ, qua đó đóng góp cho công tác bảo tồn di sản tại Huế.
Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Trần Hữu Thùy Giang, nguồn tư liệu mới sẽ hỗ trợ thành phố tiếp cận sâu hơn các dữ liệu liên quan đến điện Cần Chánh cũng như trang phục cung đình Triều Nguyễn, tạo nền tảng cho các nghiên cứu và dự án phục dựng trong tương lai.
Bên cạnh việc chia sẻ tư liệu, hai bên còn hướng tới hợp tác về số hóa dữ liệu, nghiên cứu, trưng bày, triển lãm và ứng dụng công nghệ trong bảo tồn di sản.
Xây dựng “mỏ dữ liệu”
Song song với việc tìm kiếm tư liệu, Huế cũng đang xây dựng mạng lưới kết nối với các nhà sưu tầm, tổ chức và cá nhân trong và ngoài nước nhằm đưa những hiện vật liên quan đến Triều Nguyễn trở về quê hương.
Ông Hoàng Việt Trung cho biết, những năm gần đây ngày càng có nhiều cá nhân ở nước ngoài chủ động liên hệ, chia sẻ để trao tặng hiện vật cho Huế.
Có những cổ vật nếu xuất hiện trên thị trường quốc tế sẽ phải mua lại với chi phí rất lớn. Thế nhưng thông qua các mối quan hệ hợp tác, hoạt động triển lãm, nghiên cứu và truyền thông về di sản, nhiều nhà sưu tầm đã lựa chọn trao tặng thay vì đưa ra đấu giá.
“Từ chỗ còn e ngại, dần dần họ tin tưởng rằng những hiện vật này sẽ được bảo quản và phát huy giá trị đúng với ý nghĩa lịch sử của nó”, ông Trung thông tin.
Tại Pháp, gia đình hậu duệ Vua Hàm Nghi cũng đang tiếp tục phối hợp đưa các hiện vật liên quan đến nhà vua về Việt Nam sau một số hiện vật quý được hiến tặng cho Huế trước đó.
Giám đốc Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế Ngô Văn Minh bày tỏ: Mỗi hiện vật trở về không chỉ mang ý nghĩa bổ sung cho bộ sưu tập của Huế, của bảo tàng mà còn góp phần kết nối lại những câu chuyện lịch sử vốn đã bị chia cắt bởi thời gian và không gian.
Bên cạnh việc tìm kiếm tư liệu ở nước ngoài, Huế đang tập trung xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu số quy mô lớn cho toàn bộ quần thể di sản. Hàng chục nghìn cổ vật được số hóa. Hàng nghìn hồ sơ trùng tu, bản vẽ, tài liệu lưu trữ phải được chuẩn hóa để phục vụ nghiên cứu lâu dài.
Riêng các nguồn tư liệu tiếp nhận từ Pháp đã bao gồm hàng nghìn hình ảnh từ Trung tâm Lưu trữ Hải ngoại Pháp (ANOM), Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO) cùng nhiều kho tư liệu khác.
Theo ông Hoàng Việt Trung, dữ liệu đang trở thành nguồn tài nguyên đặc biệt quan trọng đối với công tác bảo tồn. “Dữ liệu là tài nguyên mới. Muốn bảo tồn tốt thì trước hết phải có dữ liệu đầy đủ, chính xác và được chuẩn hóa”, ông nói.
Từ nguồn dữ liệu này, di sản Huế không chỉ được phục vụ cho nghiên cứu, trùng tu mà còn có thể phát triển các sản phẩm văn hóa số, triển lãm trực tuyến, ứng dụng thực tế ảo hay các ngành công nghiệp văn hóa sáng tạo.
Hơn 30 năm kể từ ngày Quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới, cách tiếp cận bảo tồn ở Huế đã thay đổi đáng kể. Đến nay, việc trùng tu, bảo tồn, phục dựng công trình di tích được dựa trên cơ sở khoa học, ứng dụng công nghệ và khai thác giá trị di sản cho phát triển bền vững.