 |
| Các nghệ sĩ biểu diễn múa cung đình tác phẩm Lục cúng hoa đăng |
Thế nhưng, một thực tế đáng lo ngại trong bối cảnh hiện nay là sự suy giảm của lực lượng nghệ nhân cao tuổi, sự mỏng yếu của lớp kế cận cùng những đứt gãy trong hệ thống đào tạo đang tạo nên một thách thức mang tính thế hệ.
Nguy cơ đứt mạch truyền nhân
Thực tế hiện nay cho thấy, đội ngũ nghệ nhân bậc thầy - những người trực tiếp nắm giữ và thực hành các kỹ thuật tinh hoa của nhã nhạc, tuồng và các điệu múa cung đình đang có xu hướng giảm sút rõ rệt về số lượng và già hóa sâu về độ tuổi.
ThS. Lê Mai Phương, Trưởng phòng Nghiên cứu ứng dụng - Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế cho biết, nhiều kỹ nghệ đặc thù hiện chỉ còn được lưu giữ bởi một số rất ít nghệ nhân, trong khi tuổi tác của các nghệ nhân cao và điều kiện sức khỏe hạn chế khiến khả năng truyền dạy thường xuyên, liên tục không còn được bảo đảm.
Thực trạng này đặt ra nguy cơ đứt mạch truyền nhân trong vòng 5 - 10 năm tới, nếu không sớm có cơ chế bảo tồn, truyền nghề và hỗ trợ nghệ nhân một cách kịp thời và bài bản.
Theo bà Mai Phương, tính đến năm 2025, Nhà hát Nghệ thuật Truyền thống Cung đình Huế có tổng số 141 cán bộ, nghệ sĩ và nhạc công. Xét về chất lượng và khả năng kế thừa, lực lượng trẻ tuy có mạnh về số lượng nhưng chưa thực sự mạnh về chiều sâu chuyên môn.
Phần lớn nghệ sĩ trẻ mới dừng ở mức biểu diễn các tiết mục cơ bản, phục vụ hoạt động biểu diễn thường xuyên, trong khi khả năng đảm nhiệm các bài bản cung đình phức tạp, có yêu cầu cao về kỹ thuật, nghi lễ và chuẩn mực truyền thống còn hạn chế. Điều này cho thấy khoảng cách đáng kể giữa lực lượng trẻ hiện có và yêu cầu kế thừa tinh hoa nghệ thuật cung đình.
Trong tổng số 141 nhân sự chuyên môn hiện nay, chỉ có khoảng 7 - 10 người có khả năng tham gia giảng dạy, 5 - 7 người có năng lực nghiên cứu và hầu như không có cá nhân nào có thể đồng thời đảm nhiệm cả ba vai trò: biểu diễn - nghiên cứu - truyền dạy. Sự thiếu vắng lực lượng “đa vai” này khiến quá trình chuyển hóa tri thức nghề từ thực hành sang đào tạo và chuẩn hóa gặp nhiều khó khăn.
Đây chính là một trong những “điểm nghẽn” lớn nhất của công tác bảo tồn di sản nghệ thuật cung đình Huế trong bối cảnh hiện nay. “Tổng thể bức tranh nguồn nhân lực cho thấy, lực lượng hiện nay tuy vẫn duy trì được hoạt động biểu diễn, nhưng còn thiếu chiều sâu chuyên môn và đặc biệt thiếu tính kế thừa bền vững. Nếu không có giải pháp mang tính hệ thống và dài hạn, nhiều kỹ nghệ tinh hoa của nghệ thuật cung đình Huế có nguy cơ bị đứt mạch trong vòng 10 năm tới”, bà Phương chia sẻ.
Cần cơ chế đãi ngộ tốt lẫn đặc thù
Theo ThS. Nguyễn Văn Mãi, Hiệu trưởng Trường Trung cấp Văn hóa nghệ thuật Huế, nghệ thuật biểu diễn không chỉ là một lợi thế mà còn là nền tảng cốt lõi trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa của Huế. Với mô hình “Thành phố Festival” đặc trưng, Huế là địa phương tiên phong trong việc biến nghệ thuật biểu diễn thành một ngành dịch vụ văn hóa chuyên nghiệp thông qua các kỳ Festival Huế.
Mặc dù có lợi thế lớn, nhưng để nghệ thuật biểu diễn thực sự trở thành một ngành công nghiệp phát triển kinh tế, ngoài những tồn tại mang tính khách quan thì vấn đề đào tạo nguồn nhân lực đang gặp rất nhiều khó khăn. Các nghệ nhân, nghệ sĩ lớp trước đang ngày một già đi, trong khi cơ hội việc làm, chế độ đãi ngộ cho nghệ sĩ trẻ chưa đủ hấp dẫn để giữ chân nhân tài và thu hút người theo học, nhất là các bộ môn nghệ thuật truyền thống…
Ông Mãi thừa nhận, trong bối cảnh hiện nay, việc đào tạo nguồn nhân lực cho các bộ môn nghệ thuật truyền thống Huế là vô cùng khó khăn. Công tác tuyển sinh các ngành đặc thù này khó đạt chỉ tiêu đến mức đáng lo ngại. Ông dẫn chứng, ngành nghệ thuật biểu diễn tuồng và múa hát cung đình Huế trong khoảng 10 năm trở lại đây, không tuyển sinh được, đang đứng trước nguy cơ thiếu hụt nguồn nhân lực kế cận.
Nguyên nhân chủ yếu của vấn đề này trước hết là yếu tố khách quan do tác động của cơ chế thị trường, sự ảnh hưởng của các trào lưu văn hóa nghệ thuật nước ngoài du nhập..., khiến giới trẻ ít quan tâm đến nghệ thuật truyền thống. Mặt khác, các ngành nghề này rất kén người học vì thời gian đào tạo dài, đòi hỏi năng khiếu đặc biệt, quá trình học tập cần sự khổ luyện lâu dài mới thành nghề, trong khi đó đầu ra của các ngành nghề này rất hẹp, thậm chí là quá khó để tìm kiếm việc làm và sống được bằng nghề.
“Điều đó báo động việc sẽ thiếu hụt, thậm chí không có đội ngũ kế cận để tiếp tục thực hiện nhiệm vụ bảo tồn và phát huy di sản văn hóa nghệ thuật truyền thống của dân tộc và phát triển công nghiệp văn hóa của Huế trong những năm tới”, ông Mãi lo ngại.
Trước tình hình đó, theo ông Mãi, cần áp dụng cơ chế đặc thù trong tuyển sinh, đào tạo. Đồng thời, có chính sách học bổng và cam kết đầu ra để thu hút tài năng trẻ. Ngoài ra, để giải quyết những khó khăn này, Huế cần một cơ chế đặc thù trong đào tạo, gắn kết chặt chẽ giữa nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp...