Ngựa trong thế giới nghệ thuật Lê Bá Đảng

Tác phẩm “Ngựa”, chất liệu tổng hợp, với tạo hình nổi độc đáo

Vừa quen thuộc vừa mới lạ

Trong sự nghiệp sáng tác của họa sư Lê Bá Đảng, ngựa giữ một vị trí xuyên suốt và có vai trò định hình phong cách của ông. Đây là hình tượng ông gắn bó trong nhiều thập kỷ và khai thác bằng nhiều khía cạnh, từ đường nét, màu sắc đến không gian. Theo nhận xét của nhà phê bình nghệ thuật Thụy Khuê, người có thời gian gắn bó với danh họa Lê Bá Đảng trên đất Pháp, khi vẽ ngựa, danh họa đặt trọng tâm vào sức mạnh nội tại của hình tượng. Các phần chính như đầu, cổ hoặc ngực thường được dồn màu và khối để tạo điểm nhấn, giữ thần thái đặc trưng cho vật chủ. Những nét còn lại được tiết chế để duy trì sự hài hòa cho bố cục. Cách xử lý này tạo cho hình tượng ngựa có độ chắc và sự mạnh mẽ, giúp người xem cảm nhận được hình tượng vật chủ một cách dễ dàng.

Danh họa Lê Bá Đảng rời quê hương từ sớm, từng đi qua chiến tranh và sống ở nhiều nền văn hóa, hình tượng ngựa trong tranh của ông cũng vì vậy mang theo hơi thở Á Đông. Hơi thở ấy gần gũi vừa thể hiện sinh động những giá trị ông luôn giữ gìn và tiếp tục phát triển trong suốt sự nghiệp sáng tác.

Một trong những tác phẩm tiêu biểu là “Ngựa Thánh Gióng”, họa sư Lê Bá Đảng dùng sơn dầu, xử lý thân ngựa bằng các lớp màu dày, đặt mảng giáp nổi bật ở phần đầu và phần ngực. Đó là cách diễn đạt tinh thần dũng mãnh trong truyền thuyết bằng ngôn ngữ hội họa. Tác phẩm cho thấy rõ tình cảm của ông với lịch sử và cội nguồn, dù sống xa quê nhưng luôn giữ sự gắn bó với văn hóa Việt. Ở các tác phẩm ngựa khác, ông dùng kỹ thuật tổng hợp, đặc biệt là bức tranh có bề mặt đắp nổi. Ở đây, hình tượng ngựa hiện lên bằng lớp chất liệu nổi - chìm hết sức độc đáo. Phần đầu được nâng cao; thân ngựa hiện bằng độ chênh của bề mặt. Khả năng kết hợp hội họa và điêu khắc tài ba của họa sư làm “con ngựa của ông” khó lẫn với bất kỳ lối tạo hình nào khác.

Bức tranh với họa tiết ngựa độc đáo, thể hiện sự phóng khoáng và tư duy tạo hình hiện đại của họa sĩ Lê Bá Đảng

Tiến sĩ - họa sĩ Nguyễn Thiện Đức, Chủ tịch Hội Mỹ thuật Huế cho rằng, những thử nghiệm và sáng tạo ấy giúp tranh ngựa của họa sư có sự đa dạng. Dù thay đổi chất liệu hoặc cách tạo hình, ngựa vẫn được thể hiện theo hướng tiết giảm chi tiết mà vẫn giữ được thần thái, độ phóng khoáng. Tác phẩm mang tinh thần gần với tranh thủy mặc của Trung Hoa, nhưng những mảng màu mạnh, cấu trúc rõ và bố cục rành mạch lại cho thấy tư duy tạo hình phương Tây, tạo nên một phong cách rất… Lê Bá Đảng. Nét đặc biệt nhất trong tranh ngựa của họa sư Lê Bá Đảng là sự pha trộn giữa tinh thần, triết lý phương Đông và cách tạo hình của phương Tây. Vì thế, hình tượng ngựa vừa quen thuộc vừa mới lạ, tạo cảm giác thu hút mạnh mẽ đối với người xem. 

“Ngựa và hoàng hôn”, sơn dầu nổi bật với nền đỏ và mảng sáng vàng lam, tạo bố cục mở làm bật dáng ngựa giữa ánh chiều

Lan tỏa di sản quý

Tại Trung tâm Nghệ thuật Lê Bá Đảng, bộ tác phẩm mà họa sĩ để lại cho Huế được xem là một di sản có ý nghĩa đặc biệt. Đây là tập hợp được hình thành liên tục trong suốt 70 năm sáng tác, ghi lại những cột mốc quan trọng trên hành trình nghệ thuật của ông. Trong nhóm tác phẩm này, hình tượng ngựa luôn thu hút sự chú ý của công chúng. Khi đến tham quan, nhiều người thường dừng lại lâu trước các bức tranh ngựa, bởi hình tượng dễ tiếp cận và mang lại cảm giác mạnh về mặt thị giác. Với công chúng Á Đông, ngựa gắn với niềm tin “mã đáo thành công”, sự thuận lợi và may mắn. Vì vậy, những tác phẩm mang hình tượng này thường tạo được thiện cảm ngay từ cái nhìn đầu tiên. Sự xuất hiện của ngựa trong một không gian trưng bày trang trọng càng tăng sức gợi của bộ sưu tập, góp phần đưa di sản của họa sư Lê Bá Đảng đến gần hơn với người xem.

Đối với giới nghiên cứu và sáng tác, nhóm tác phẩm ngựa có giá trị tham khảo lớn nhờ sự phong phú về loại hình. Họ có thể quan sát hình tượng ngựa trong đồ họa, trong hội họa, trong điêu khắc với nhiều chất liệu sáng tạo khác nhau. Sự phong phú này tạo điều kiện thuận lợi cho việc đối chiếu các giai đoạn sáng tác và theo dõi cách họa sĩ phát triển một hình tượng xuyên suốt sự nghiệp. Với nhiều họa sĩ trẻ, đây còn là nguồn cảm hứng về cách hình tượng được xử lý linh hoạt trên nhiều loại hình nhưng vẫn giữ được bản sắc riêng.

Tác phẩm “Ngựa và hoàng hôn”

Tại Bảo tàng Mỹ thuật Huế, trong 407 tác phẩm của danh họa Lê Bá Đảng sáng tác và sưu tầm, có 35 tác phẩm về ngựa. Điều này cho thấy Huế đang sở hữu bộ sưu tập phong phú nhất về ngựa của danh họa, cả về số lượng lẫn giá trị nghệ thuật. Mỗi tác phẩm đều được ông lựa chọn rất kỹ trước khi tặng Huế.