 |
| Du khách tham quan di sản Huế. |
Từ kinh đô di sản đến không gian sáng tạo đương đại
Mỗi lần đến Huế, tôi luôn có một cảm giác rất riêng. Huế không gây ấn tượng bằng sự ồn ào, mà bằng một vẻ đẹp thấm dần: màu thời gian trên những bức tường thành, nhịp cầu soi xuống sông Hương, tiếng chuông chùa, tà áo dài, một câu ca Huế, hương vị món ăn và cách con người nói năng, ứng xử. Chính sự tích tụ ấy làm nên điều quý nhất của Huế: văn hóa không chỉ nằm trong các di tích mà hiện diện trong không gian sống, ký ức cộng đồng và phong cách con người.
Đó cũng là lý do Huế cho chúng ta một ví dụ sinh động khi bàn về công nghiệp văn hóa. Nếu chỉ nhìn công nghiệp văn hóa như một ngành kinh tế tạo ra doanh thu, rất dễ bỏ qua điều quan trọng nhất: trước khi trở thành sản phẩm, văn hóa phải là giá trị; trước khi trở thành thị trường, nó phải có căn cước. Huế có một hệ thống di sản vật thể, phi vật thể, nghệ thuật cung đình, nghề thủ công, ẩm thực, áo dài, kiến trúc, cảnh quan và ký ức đô thị kết nối thành một hệ sinh thái văn hóa tự nhiên. Những chất liệu ấy có thể trở thành nguyên liệu cho điện ảnh, thời trang, hoạt hình, trò chơi, thiết kế và du lịch trải nghiệm nếu được kết nối với công nghệ, doanh nghiệp và thị trường.
Những năm gần đây, Huế đã cho thấy bước chuyển từ bảo tồn đơn thuần sang kết hợp bảo tồn với phát triển. Festival Huế theo hướng bốn mùa, các chương trình áo dài, nghệ thuật, ẩm thực, lễ hội ngày càng gắn với quảng bá điểm đến. Thành phố cũng đặt vấn đề xây dựng hệ sinh thái dữ liệu công nghiệp văn hóa, xúc tiến số và kết nối doanh nghiệp trên nền tài nguyên di sản, làng nghề và ẩm thực. Điều đáng chú ý là Huế bắt đầu nhìn di sản không chỉ như đối tượng cần bảo vệ mà còn như nguồn nguyên liệu cho sáng tạo mới.
Theo tôi, đó chính là hướng đi phù hợp với tinh thần của Dự thảo Luật. Chúng ta không thể chỉ bảo tồn một công trình rồi chờ du khách đến tham quan; phải nghĩ làm thế nào từ công trình ấy sinh ra câu chuyện, thiết kế, trải nghiệm và sản phẩm số. Một lễ hội cũng không nên kết thúc khi sân khấu tắt đèn, mà cần tạo ra chuỗi dịch vụ, hàng hóa sáng tạo, việc làm và thương hiệu. Áo dài Huế có thể trở thành một hệ sinh thái của thiết kế, thời trang, nhiếp ảnh, trình diễn và du lịch; ẩm thực Huế cũng có thể tạo giá trị từ ký ức, nguyên liệu, nghề truyền thống, dịch vụ và thương hiệu.
 |
| Người trẻ trải nghiệm làm các món bánh cung đình ngày Tết. |
Bài toán khó hơn là làm thế nào để những hoạt động ấy tạo được năng lực sản xuất văn hóa bền vững, để sau một mùa Festival có thêm sản phẩm mới, tài sản trí tuệ mới, doanh nghiệp mới và những người trẻ lựa chọn ở lại Huế để sống bằng nghề sáng tạo. Đó chính là chỗ Luật Phát triển công nghiệp văn hóa có thể tạo ra khác biệt. Huế không thiếu chất liệu để sáng tạo; điều cần nhất là những cơ chế giúp chất liệu ấy bước vào chuỗi giá trị một cách thuận lợi.
Để di sản trở thành nguồn lực mà không đánh mất “chất Huế”
Nhìn từ Huế, tôi cho rằng, Luật Phát triển công nghiệp văn hóa trước hết phải giải quyết được mối quan hệ giữa bảo tồn và sáng tạo. Có lúc chúng ta quá lo ngại thương mại hóa di sản nên giữ di sản trong một không gian khá khép kín; nhưng cũng có lúc vì mong muốn khai thác kinh tế mà sản phẩm văn hóa bị đơn giản hóa hoặc mất đi chiều sâu vốn có. Cả hai cực đoan ấy đều không tốt. Điều Huế cần - và cũng là điều Luật cần tạo điều kiện - là một cơ chế để di sản tiếp tục được bảo vệ nghiêm ngặt ở những giá trị cốt lõi, đồng thời mở rộng không gian cho các sáng tạo mới dựa trên di sản.
 |
| Các nghệ nhân và đầu bếp trong hoạt động chế biến bún bò - một thương hiệu ẩm thực Huế . |
Một họa tiết cung đình có thể bước vào thiết kế đương đại; một câu chuyện lịch sử có thể trở thành phim, hoạt hình hay trò chơi; nhã nhạc, ca Huế có thể được giới thiệu bằng công nghệ mới; dữ liệu về kiến trúc, mỹ thuật, thư tịch, cổ vật có thể trở thành nguyên liệu cho nghiên cứu, giáo dục, thiết kế và trí tuệ nhân tạo. Quan trọng là quá trình ấy phải tôn trọng quyền tác giả, quyền của cộng đồng, tính xác thực của di sản và cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng. Khi đó, bảo tồn là giúp di sản tiếp tục có đời sống mới trong xã hội đương đại.
Vì vậy, tôi đặc biệt kỳ vọng, Dự thảo Luật làm rõ hơn vai trò của dữ liệu văn hóa và tài sản trí tuệ. Huế sở hữu một kho dữ liệu văn hóa vô cùng quý giá. Nếu dữ liệu chỉ được số hóa để lưu trữ thì giá trị phát triển vẫn hạn chế; dữ liệu phải có định danh, nguồn gốc, tiêu chuẩn kỹ thuật, khả năng tìm kiếm, kết nối và khai thác hợp pháp. Từ kho dữ liệu ấy, người trẻ Huế có thể sáng tạo game, thiết kế thời trang, phim hoạt hình, trải nghiệm thực tế ảo, sản phẩm lưu niệm hay những hình thức kể chuyện mới mà vẫn dựa trên chiều sâu văn hóa Cố đô.
Luật cũng phải tạo điều kiện để người sáng tạo và doanh nghiệp nhỏ tiếp cận không gian, vốn và thị trường. Huế có nhiều nghệ nhân, nghệ sĩ, người làm nghề thủ công và người trẻ có ý tưởng, nhưng khoảng cách từ ý tưởng đến sản phẩm sống được trên thị trường vẫn còn xa. Một sản phẩm công nghiệp văn hóa muốn phát triển cần công nghệ, bản quyền, marketing, phân phối và kết nối khách hàng. Vì thế, hỗ trợ không thể dừng ở tổ chức sự kiện hay xây thêm công trình, mà phải giúp cả chuỗi giá trị vận hành tốt hơn.
Từ Huế, chúng ta cũng thấy rất rõ không nên đồng nhất phát triển công nghiệp văn hóa với xây dựng thật nhiều “khu”, “cụm”, “trung tâm”. Một ngôi nhà cổ được tái sử dụng hợp lý có thể trở thành không gian thiết kế, trình diễn và giáo dục hấp dẫn hơn một công trình lớn nhưng ít người sử dụng. Một làng nghề nếu có thiết kế mới, thương mại điện tử và câu chuyện thương hiệu tốt có thể trở thành một cụm sáng tạo tự nhiên. Một khu phố nếu kết nối được kiến trúc, ẩm thực, nghệ thuật, thương mại và đời sống cộng đồng có thể trở thành sản phẩm công nghiệp văn hóa mà không nhất thiết phải xây mới.
 |
| Áo dài được du khách chọn làm quà tặng khi đến Huế. |
Chính vì vậy, tinh thần xuyên suốt của Luật, theo tôi, nên là: Nhà nước không làm thay thị trường, không lựa chọn thay công chúng và không hành chính hóa sáng tạo; Nhà nước tạo nền tảng, bảo vệ quyền, chia sẻ những rủi ro mà thị trường chưa thể gánh vác và mở ra cơ hội để tài năng được phát triển. Với Huế, điều này càng quan trọng, bởi sự tinh tế của văn hóa Cố đô không thể được tạo ra bằng mệnh lệnh hành chính; nó được hình thành từ lịch sử, môi trường sống, cộng đồng và những con người gìn giữ, sáng tạo qua nhiều thế hệ.
Tôi mong rằng, khi Luật Phát triển công nghiệp văn hóa được hoàn thiện, Huế có thể trở thành một trong những địa phương cho thấy rõ hiệu quả của đạo luật: di sản được bảo tồn tốt hơn nhưng sống động hơn; nghệ nhân có thêm thị trường; người trẻ có thêm cơ hội nghề nghiệp; dữ liệu văn hóa trở thành nền tảng cho sản phẩm mới; Festival không chỉ tạo ra những ngày hội mà góp phần nuôi dưỡng hệ sinh thái sáng tạo suốt năm. Khi đó, Huế có thể đi tới tương lai bằng chính chiều sâu của quá khứ, để di sản trở thành nguồn lực giúp thành phố phát triển theo một cách riêng, thanh lịch, sáng tạo và bền vững.