 |
| Nhạc sĩ Trần Hoàn (bìa trái) và nhạc sĩ Nguyễn Việt (Ảnh chụp năm 2000) |
Duyên thơ và nhạc
Trong sự nghiệp âm nhạc của mình, nhạc sĩ Trần Hoàn đã phổ nhạc thành công nhiều bài thơ, trong đó có thể kể đến những bài hát như “Một mùa xuân nho nhỏ” phổ thơ Thanh Hải, “Lời ru trên nương” phổ thơ Nguyễn Khoa Điềm, hay “Giữa Mạc Tư Khoa nghe câu hò Nghệ Tĩnh” phổ thơ Đỗ Quý Doãn... Và bài hát “Tình ca mùa xuân” của ông cũng được phổ nhạc từ bài thơ cùng tên của nhà thơ Nguyễn Loan.
Nhà thơ Nguyễn Loan quê quán ở Nghệ An, là một chiến sĩ công an vũ trang từng canh gác cầu Hiền Lương trong những năm chiến tranh. Năm 1975, sau hòa bình ông giải ngũ và chọn Huế làm quê hương thứ 2 của mình. Bài thơ “Tình ca mùa xuân” được ông sáng tác vào tháng 10 năm 1978 tại Huế với cảm xúc của một người lính khi nghe tin tình hình biên giới đang căng thẳng. Niềm vui lớn hơn đến với nhà thơ Nguyễn Loan vào những ngày giáp tết Kỷ Mùi, khi ông được nhà thơ Văn Lợi lúc đó đang phụ trách Tạp chí Văn hóa Bình Trị Thiên cho biết: “Nhạc sĩ Trần Hoàn rất thích bài thơ “Tình ca mùa xuân” của cậu đăng số Tết và ông nói đã phổ nhạc xong bài thơ này”.
Với giai điệu và ca từ ngọt ngào, sâu lắng và dễ thuộc, bài hát “Tình ca mùa xuân” đã nhanh chóng được nhiều người yêu thích. Theo lời kể của nhà thơ Nguyễn Loan, không lâu sau lần được biểu diễn trên Đài Truyền hình Huế, “Tình ca mùa xuân” đã được phát trên Đài Tiếng nói Việt Nam với đôi song ca nổi tiếng Kiều Hưng - Thu Hiền. Ở Huế, “Tình ca mùa xuân” cũng được biểu diễn ở các hội diễn hay các buổi biểu diễn ngoài trời ở công viên Thương Bạc với các đôi song ca của Mộng Thu - Trọng Tín hay Nhất Sinh - Bích Nga...
Nhạc sĩ Nguyễn Việt và giảng viên âm nhạc Phạm Thị Bích Nga còn nhớ như in hình ảnh nhạc sĩ Trần Hoàn đạp xe tới nhà anh chị để khoe bài hát mới sáng tác. “Hôm đó là một ngày đầu năm 1979, trời lạnh lắm, hai vợ chồng đang chuẩn bị bữa cơm tối thì nghe tiếng gọi của nhạc sĩ Trần Hoàn ngoài cửa, trên tay cầm cuốn sổ trong đó có ghi bài hát “Tình ca mùa xuân”. Tôi liền ôm cây đàn accordion đệm và Nga hát cho nhạc sĩ Trần Hoàn nghe sáng tác mới toanh của ông. Giai điệu bài hát dù mới sáng tác nhưng nghe quá quen. Trong căn phòng nhỏ ở khu tập thể Đống Đa, bài hát “Tình ca mùa xuân” đã vang lên lần đầu tiên ấm áp, ngọt ngào, ngỡ như mùa xuân đã về cùng giai điệu và ca từ của bài hát...” - nhạc sĩ Nguyễn Việt nhớ lại.
Nhạc sĩ Nguyễn Việt kể thêm: “Nghe xong sáng tác mới của mình, nhạc sĩ Trần Hoàn rất vui và ông hỏi tôi có góp ý gì cho bài hát không? Tôi góp ý câu “Đất cựa mình sinh sôi” dù rất hình tượng nhưng để dễ hát hơn thì thay từ “cựa” thành từ “chuyển”. Ông gật đầu đồng ý và lấy viết gạch từ cũ thay từ mới. Nhưng sau này thì có ca sĩ hát “đất cựa mình sinh sôi”, cũng có ca sĩ hát “đất chuyển mình sinh sôi”...
Theo nhận xét của nhạc sĩ Nguyễn Việt: Nhạc sĩ Trần Hoàn đã viết bài hát này trên giọng La thứ (Amoll), khi chuyển qua đoạn 2 - là điệp khúc, ông đã chuyển điệu sang giọng La trưởng (Adur), làm âm nhạc sáng lên, thể hiện được sức sống tươi trẻ của mùa xuân và của tuổi trẻ yêu nhau và dâng hiến cho sự nghiệp đấu tranh chống kẻ thù xâm lược và xây dựng đất nước. Cái quan trọng nhất là Trần Hoàn đã tạo dựng được một giai điệu đẹp với sự kết hợp rất nhuần nhuyễn giữa lời thơ và giai điệu âm nhạc”.
Còn với giảng viên âm nhạc Phạm Thị Bích Nga, kỷ niệm của chị với nhạc sĩ Trần Hoàn rất nhiều bởi cứ mỗi lần nhạc sĩ Trần Hoàn có sáng tác mới, ông hay ghé nhà nhờ chị hát để xem có cần chỉnh sửa ở đoạn nào nữa không. Bài hát “Tình ca mùa xuân” vẫn là kỷ niệm đáng nhớ nhất với chị Nga. “Tôi rất vui vì là người đầu tiên trình bày bài hát “Tình ca mùa xuân”; thấy được niềm vui trong ánh mắt và nụ cười của người nhạc sĩ mà tôi rất quý mến. Giai điệu của bài hát như mang đến không khí Tết cho gia đình tôi ngày ấy...” - chị Bích Nga nhớ lại.
“Bài hát gắn với tuổi thanh xuân của tôi ở Huế”
Nhạc sĩ Trần Hoàn (tên thật là Nguyễn Tăng Hích), quê ở Quảng Trị, sinh ra ở Tam Kỳ nhưng Huế là nơi ông gắn bó nhiều nhất khi còn là một cậu học sinh Trường Quốc Học và sau này là một cán bộ lãnh đạo ngành văn hóa, tư tưởng của tỉnh Bình Trị Thiên. Bác sĩ Nguyễn Thị Hồng Hà, con gái của nhạc sĩ Trần Hoàn cho biết: “Huế luôn hiện diện trong từng tác phẩm của ba tôi. Những bài hát về Huế của ông luôn tình cảm, tin yêu và đầy lạc quan, nhất là giai đoạn ông sống và làm việc tại Huế. Đó cũng là những bài hát gắn liền với tuổi thanh xuân của tôi...
Những năm chiến tranh, ba tôi vào hoạt động ở chiến trường Trị Thiên. Nhà tôi lúc đó ở Hải Phòng gần như không nhận được thư từ gì của ông. Chỉ khi nào mở Đài Tiếng nói Việt Nam nghe được bài hát mới của ông thì mấy mẹ con vẫn biết là ông đang còn sống. Sau ngày hòa bình, cả gia đình chúng tôi vô Huế sinh sống và học tập. Dù cuộc sống lúc bấy giờ cũng khó khăn và thiếu thốn như bao gia đình khác, nhưng ba tôi vẫn luôn lạc quan với những sáng tác âm nhạc của mình. Cứ mỗi lần sáng tác xong một bài hát mới là ông ôm cây đàn guitar hay mandolin bắt nhịp cho mấy đứa con cùng hát theo. Lúc đó, thấy ông trẻ ra rất nhiều... Tôi cũng nhớ hình bóng của ba tôi dù công việc ở cơ quan có căng thẳng như thế nào nhưng về nhà là luôn vui vẻ, lạc quan với cây đàn và những bài hát của mình... Có thể nói âm nhạc đã giúp ông cân bằng cuộc sống” - bác sĩ Nguyễn Thị Hồng Hà kể.
Nhạc sĩ Trần Hoàn đã chuyển tải đủ cả 9 khổ thơ của nhà thơ Nguyễn Loan trong bài hát của mình. Ông chỉ sửa lại một ít từ trong lời thơ như đoạn thơ của Nguyễn Loan: “Trong ánh mắt em cười - Có màu xanh cánh lúa - Đôi bàn tay em múa - Có lời dòng kênh xanh” thành lời bài hát: “Trong ánh mắt em cười - Có màu xanh khoai sắn - Trong bàn tay xinh xắn - Có hình dòng kênh xa”.
Bác sĩ Nguyễn Thị Hồng Hà nói về chi tiết thú vị này: “Hồi đó đất nước đang ở thời kỳ rất khó khăn sau chiến tranh. Có lẽ ba tôi đã sửa lời thơ để đúng với hoàn cảnh thực tế. Tôi vẫn còn nhớ, những năm đó sinh viên chúng tôi phải đi lao động trồng sắn ở Bình Điền, Nam Đông, trồng tiêu ở Tân Lâm rồi đi làm thủy lợi ở Nam Sông Hương, Nam Thạch Hãn. Sau này có một số ca sĩ khi hát đổi từ “khoai sắn” thành “mơ ước”, tôi nghĩ là không đúng vì hát như thế thì mất đi giá trị lịch sử của bài hát...”.
Có lẽ với rất nhiều người đi qua những năm tháng khó khăn của đất nước, mỗi lần nghe giai điệu của bài “Tình ca mùa xuân” cất lên từ đâu đó: “Mùa xuân về em ơi, cơn mưa đầu mát lạ - Mùa xuân về em ơi, nắng mới đã bay về…”, là nhớ về những cái Tết xưa đơn sơ mà ấm áp biết chừng nào…