 |
| Trình diễn kỹ thuật in liễn truyền thống tại buổi ra mắt dự án “Hồi sinh nghề liễn làng Chuồn”. Ảnh: Bạch Châu |
Cơ duyên
Thời gian gần đây, ở những diễn đàn văn hóa, di sản ở Huế xuất hiện một chàng trai có vóc dáng nhỏ nhắn, khiêm tốn, ít nói nhưng luôn lặng lẽ quan sát, thâu nhận mọi thông tin quý giá về di sản. Chàng trai khiêm cung ấy là anh Ngô Quý Đức, 40 tuổi, đến từ Hà Nội, hiện là chủ nhân của dự án Ngự Hà Viên.
Ngô Quý Đức cũng là chủ nhân của không gian văn hóa “Phường Bách Nghệ” tại Hà Nội, vừa được Sở Văn hóa - Thể thao TP. Hà Nội cấp chứng nhận “Thành viên mạng lưới không gian văn hóa sáng tạo” của Thủ đô.
Vốn là một kỹ sư công nghệ thông tin, nhưng với đam mê di sản, anh Ngô Quý Đức đã có gần hai thập kỷ điền dã miệt mài, thấm đẫm tình yêu với các làng nghề thủ công trên khắp dải đất Việt.
Đầu năm 2025, anh đến Huế trong hành trình rong ruổi với đam mê di sản và đã tìm thấy không gian Ngự Hà Viên, không gian nhà rường cổ do cố nghệ nhân Dương Đình Vinh, nhà nghiên cứu - sưu tập nhà rường cổ tại Huế gây dựng, ở địa chỉ 181 Xuân 68, phường Phú Xuân, TP. Huế.
Không gian trầm mặc tại đây gợi nhớ vẻ đẹp thanh tao của các khu vườn Triều Nguyễn xưa và dòng sông Ngự Hà - một phần hồn cốt của Kinh thành Huế. Ngự Hà Viên đã rơi vào u tịch sau khi nghệ nhân Dương Đình Vinh qua đời năm 2020. Bằng tâm huyết với di sản văn hóa, anh Ngô Quý Đức đã thuyết phục gia đình của cố nghệ nhân Dương Đình Vinh để thuê lại Ngự Hà Viên. Từ đó, không gian Ngự Hà Viên đã được hồi sinh thành địa chỉ để tiếp nối mạch nguồn văn hóa, di sản.
Tại Huế, anh Ngô Quý Đức đã lặn lội khắp các làng quê để tìm hiểu về các làng nghề xứ Huế và như một cơ duyên, anh đã đến với làng Chuồn (tên chữ là làng An Truyền, xã Phú An, huyện Phú Vang, nay là phường Mỹ Thượng, TP. Huế). Tại đây, anh đã tìm hiểu và nhận được một thông tin rất buồn là nghệ nhân cuối cùng của dòng liễn làng Chuồn là cụ Huỳnh Lý đã qua đời hơn 15 năm. Nghệ nhân Huỳnh Lý qua đời đã mang theo dòng liễn làng Chuồn về miền mây trắng. Gia đình hiện tại không còn ai giữ nghề.
“Mọi người đều biết vùng đất Cố đô từng tự hào sở hữu đến 3 dòng tranh dân gian vang bóng một thời: Tranh làng Sình, liễn làng Chuồn và tranh làng Tây Hồ. Nhưng thời gian và những biến thiên lịch sử nghiệt ngã đã làm dòng tranh làng Tây Hồ, từng một thời rực rỡ, nay đã biến mất hoàn toàn vào hư không. Liễn làng Chuồn cũng chịu chung số phận, "cáo chung" sau khi nghệ nhân cuối cùng nằm xuống. Chỉ còn lại tranh làng Sình là may mắn hơn cả, nhưng sự may mắn ấy cũng thật mong manh”, anh Ngô Quý Đức chia sẻ.
 |
Nghệ nhân trẻ Nguyễn Công Đạt (bên phải) cùng cộng sự hoàn thiện mẫu khuôn khắc mộc bản liễn
làng Chuồn và bộ liễn làng Chuồn đầu tiên được hồi sinh trong dịp tết Nguyên đán Bính Ngọ. Ảnh: Đức Quý |
Lắp ghép những mảnh vụn ký ức
Tiếc nuối sự thất truyền của dòng liễn làng Chuồn, anh Ngô Quý Đức đã bắt tay vào nghiên cứu và từ những mảnh ghép của quá khứ, với tư liệu sưu tầm được, anh đã bắt tay khởi động dự án hồi sinh liễn làng Chuồn.
Chúng tôi đã có nhiều lần ghé thăm nghệ nhân Kỳ Hữu Phước, "người giữ lửa" cuối cùng của tranh làng Sình. Ngồi bên hiên nhà, nhìn đôi bàn tay gầy guộc của ông cẩn trọng tô từng nét màu, nghe ông kể về những ngày tháng phải đem giấu từng tấm mộc bản xuống hầm để tránh bom đạn, tránh sự lãng quên của thời cuộc, chúng tôi mới thấu hiểu cái giá của việc “giữ nghề”.
“Dường như các bậc tiền nhân, những người đã khai sinh ra dòng tranh, dòng liễn này vẫn đang dõi theo con cháu. Có những thông tin quý giá, những tư liệu, những hình ảnh được lưu lại, ẩn khuất trong dân gian suốt bao nhiêu năm, lại tìm đến, “hiện ra” trước mắt nhóm dự án đúng vào những thời điểm quan trọng nhất. Chính nhờ sự “dẫn lối” thiêng liêng ấy mà chúng tôi mới có thể tiếp cận được những “mảnh hồn” thất lạc, nắm được chiếc chìa khóa vàng mở lại cánh cửa kho tàng di sản tưởng chừng đã khép kín vĩnh viễn. Đó là may mắn, nhưng cũng là sứ mệnh mà các vị tổ nghề đã giao phó”, anh Ngô Quý Đức nhớ lại.
Từ những hình ảnh tư liệu của liễn làng Sình, anh Ngô Quý Đức đã lắp ghép “ký ức” qua tư liệu và đã hình thành được quy trình phục hồi lại dòng tranh quý liễn làng Chuồn. “Cụ thể, muốn làm được những bộ liễn trang trí cho không gian ngày Tết như xưa, cần phục hồi lại những bộ khuôn in mộc bản. Kế tiếp là phải tìm ra được loại giấy dó truyền thống dùng để in tranh, sưu tầm cách làm màu “sò điệp” truyền thống còn lưu giữ của các làng nghề tranh làng Sình, tranh Tây Hồ, tranh hàng Trống. Nếu khôi phục được khuôn in mộc bản, có giấy, có màu xem như đã có đủ nguyên liệu để hồi sinh cho liễn làng Chuồn”, anh Ngô Quý Đức chia sẻ.
 |
| Hoàn thiện mẫu khuôn khắc mộc bản liễn làng Chuồn và bộ liễn làng Chuồn đầu tiên được hồi sinh trong dịp tết Nguyên đán Bính Ngọ. Ảnh: Đức Quý |
Hội tụ tinh hoa dân tộc
Do bộ khuôn in mộc bản cuối cùng của gia đình cụ Huỳnh Lý đã không còn nên Ngô Quý Đức trở lại miền Bắc tìm gặp nghệ nhân của làng Thanh Liễu (Hải Dương cũ, nay thuộc TP. Hải Phòng) có lịch sử gần 600 năm - để cùng phối hợp khôi phục khuôn gỗ của bộ liễn đầu tiên. Nghệ nhân của làng Thanh Liễu là tác giả đã tạo nên những bộ mộc bản như Mộc bản Triều Nguyễn, Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm và Mộc bản trường học Phúc Giang được UNESCO vinh danh là di sản tư liệu của chương trình Ký ức thế giới.
Tại làng nghề mộc bản Thanh Liễu, Quý Đức đã phối hợp với nghệ nhân Nguyễn Công Đạt, hậu duệ đời thứ 17 của làng nghề, để cùng nghiên cứu phục hồi khuôn in mộc bản. Sau thời gian kỳ công tìm gỗ, từ tấm gỗ thị thô ráp, qua bàn tay tài hoa và những nét khắc điêu luyện của các nghệ nhân làng Thanh Liễu, tấm mộc bản quan trọng nhất - chữ PHÚC (福) ôm trọn bộ Tứ linh (Long - Lân - Quy - Phụng) đã hoàn thành trong niềm vui sướng của nhóm thực hiện dự án.
Tiếp đó, ngày 18/12, bộ mộc bản đôi câu đối "Thiên địa tam dương thái. Càn khôn vạn sự xuân" đã hoàn thiện. Bộ mộc bản với đường khắc sắc sảo, dứt khoát nhưng cũng đầy mềm mại hiện lên trên thớ gỗ thị. Đây là thành quả của bao ngày miệt mài, tỉ mỉ của các nghệ nhân làng Thanh Liễu, biến những nét chữ trên giấy thành những khuôn in sống động. Khi treo đôi câu đối này trong nhà dịp Tết là gửi gắm ước vọng về một năm mới "Trời đất giao hòa, bình an hanh thông - Vạn vật sinh sôi, tràn đầy nhựa sống".
“Đây là bộ liễn làng Chuồn đầu tiên được hồi sinh, ra mắt vào đúng dịp xuân Bính Ngọ này. Thời gian tới, từ những tư liệu sưu tầm được, chúng tôi sẽ tiếp tục khôi phục thêm các bộ liễn Lộc, Thọ, Đức… là những bộ liễn mang biểu tượng mong ước về những đều tốt lành của dòng liễn làng Chuồn trong dịp Tết”, anh Ngô Quý Đức cho biết.