 |
| Hiện trạng nền móng của điện Thoại Thánh |
Hoàn tất các bước chuẩn bị
Dự án (DA) tu bổ, phục hồi thích nghi điện Thoại Thánh thuộc quần thể di tích lăng Vua Gia Long đã được HĐND tỉnh (nay là HĐND thành phố Huế) phê duyệt chủ trương đầu tư tại Nghị quyết số 71/NQ-HĐND ngày 25/9/2024 và UBND thành phố phê duyệt DA đầu tư theo Quyết định số 1137/QĐ-UBND ngày 6/4/2026. DA do Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô (BTDTCĐ) Huế làm chủ đầu tư, có tổng mức đầu tư hơn 73,1 tỷ đồng, thời gian thực hiện 4 năm. Sau khi hoàn tất hồ sơ thiết kế và các thủ tục liên quan, công trình dự kiến khởi công trong tháng 8/2026, tiếp tục bổ sung một hạng mục quan trọng trong hành trình bảo tồn và phục hồi Quần thể di tích Cố đô Huế.
Theo ông Hồ Viết Toàn, phụ trách DA (thuộc Ban Quản lý Dự án Di tích Cố đô Huế), hiện DA đang ở giai đoạn lập hồ sơ thiết kế bản vẽ thi công. Trước đó, từ ngày 3 đến 7/7, Trung tâm BTDTCĐ Huế phối hợp UBND phường Kim Long tổ chức lấy ý kiến cộng đồng dân cư về DA. Kết quả cho thấy, đa số người dân đều thống nhất và đồng thuận với phương án tu bổ, phục hồi.
Sau khi hoàn thiện hồ sơ thiết kế, DA sẽ được trình Cục Di sản văn hóa thẩm định trước khi phê duyệt để triển khai thi công. Dự kiến, công trình sẽ được khởi công trong tháng 8/2026.
Điện Thoại Thánh là trung tâm của khu tẩm điện thuộc lăng Thoại Thánh - nơi thờ Hiếu Khang Hoàng thái hậu Nguyễn Thị Hoàn, thân mẫu của Vua Gia Long. Sau năm 1945, do chiến tranh, thời gian và thiếu điều kiện bảo vệ, toàn bộ khu tẩm điện dần xuống cấp. Cổng tam quan, điện thờ cùng các công trình phụ như Tả Phối điện, Hữu Phối điện, Hữu Trực phòng đều bị triệt giải hoàn toàn, hiện chỉ còn nền móng và một số dấu tích kiến trúc.
Ông Hồ Hữu Hành, Giám đốc Công ty CP Tu bổ Di tích Huế thông tin, để phục hồi công trình gần như mất hoàn toàn, phải dựa trên hệ thống sử liệu, ảnh tư liệu còn lưu giữ cùng các công trình được xây dựng dưới thời Gia Long có quy mô và chức năng tương đồng để lựa chọn thời kỳ phục hồi (hình dáng kiến trúc, màu sắc, chất liệu).
“Khi khảo sát và nghiên cứu về khu tẩm điện này, chúng tôi phát hiện hình thức kiến trúc và cách bố trí các nhà phụ trợ (Hữu, Tả Phối điện, Hữu Trực phòng, bình phong hậu…) tương đồng với cách bố trí của khu vực điện Minh Thành. Từ đó có thêm cơ sở khoa học để phục dựng công trình này”, ông Hành nói.
Việc phục hồi được thực hiện theo nguyên tắc bảo tồn di tích, tuân thủ Luật Di sản văn hóa, Luật Xây dựng, Luật Đầu tư công cùng các nghị định, thông tư chuyên ngành về bảo quản, tu bổ và phục hồi di tích. Đồng thời, dự án kế thừa những kinh nghiệm tích lũy nhiều năm trong công tác bảo tồn Quần thể di tích Cố đô Huế nhằm bảo đảm tính chân xác về kiến trúc, lịch sử và nghệ thuật.
Khôi phục đồng bộ
Theo hồ sơ dự án, không chỉ điện Thoại Thánh, toàn bộ khu tẩm điện sẽ được phục hồi đồng bộ.
Theo đó, điện Thoại Thánh sẽ được phục hồi nền móng bằng gạch vồ, chân tảng đá Thanh, nền lát gạch Bát Tràng, tường xây bằng gạch vồ trát vữa tam hợp theo kỹ thuật truyền thống. Bộ khung gỗ gồm tiền điện 5 gian 2 chái và chính điện 3 gian 2 chái kẹp được làm bằng gỗ nhóm II. Các cấu kiện chính được sơn son, thếp vàng, sơn quang; mái lợp ngói âm dương men vàng, phục hồi đầy đủ hệ thống con giống trên bờ nóc, bờ quyết và các mảng khảm sành sứ ở đầu hồi.
Hai công trình Tả Phối điện và Hữu Phối điện cũng được phục hồi theo quy mô 3 gian, sử dụng gỗ nhóm II, mái lợp ngói âm dương men xanh. Riêng Hữu Trực phòng được hạ giải phần còn lại để tu bổ nền móng, phục hồi hệ khung gỗ và mái lợp ngói liệt men xanh.
Một hạng mục quan trọng khác là cổng tam quan hai tầng mái cùng hệ thống tường thành nội và bình phong hậu. Cổng sẽ được phục hồi bằng gạch vồ, kết cấu gỗ nhóm II, các chi tiết trang trí sơn son, thếp bạc phủ hoàn kim, mái lợp ngói men vàng.
Song song với các công trình kiến trúc, dự án còn đầu tư hệ thống hạ tầng kỹ thuật gồm điện chiếu sáng, cấp nước, phòng cháy, chữa cháy, chống sét, camera giám sát, gia cố kè đá, lát sân và đường dạo bằng gạch Bát Tràng. Nội thất thờ tự và trưng bày cho điện Thoại Thánh, Tả Phối điện, Hữu Phối điện cũng sẽ được phục hồi. Khuôn viên cây xanh và cảnh quan xung quanh được chỉnh trang đồng bộ nhằm tạo không gian hài hòa với tổng thể lăng Vua Gia Long.
Hiếu Khang Hoàng thái hậu Nguyễn Thị Hoàn là thân mẫu của Vua Gia Long và là Hoàng thái hậu đầu tiên của nhà Nguyễn. Sau khi bà qua đời năm 1811, Vua Gia Long cho xây dựng lăng Thoại Thánh tại núi Định Môn.
Theo các tư liệu Triều Nguyễn, khu lăng gồm hai phần tách biệt là khu lăng mộ và khu tẩm điện. Khu tẩm điện nằm phía trái lăng, có cổng tam quan hai tầng, điện Thoại Thánh kiểu kiến trúc “trùng thiềm”, hai dãy Đông vu - Tây vu và hệ thống tường thành bao quanh. Đây là mô thức kiến trúc được xem là tiền đề cho nhiều khu lăng hoàng gia được xây dựng dưới các triều vua Nguyễn về sau.
Trong suốt thời Nguyễn, lăng Thoại Thánh nhiều lần được sửa chữa dưới các triều Gia Long, Minh Mạng và Thiệu Trị. Triều đình cũng ban hành nhiều quy định nghiêm ngặt để bảo vệ khu vực sơn lăng, từ việc cấm chặt cây, chăn thả gia súc đến quy định quan viên phải xuống võng khi đi ngang qua khu vực cấm.
Tuy nhiên, sau năm 1945, phần lớn kiến trúc khu tẩm điện dần biến mất do chiến tranh, thiên tai và thiếu điều kiện bảo tồn.
Theo ông Hoàng Việt Trung, Giám đốc Trung tâm BTDTCĐ Huế, dự án không chỉ hướng tới việc khôi phục một công trình kiến trúc đã mất mà còn góp phần hoàn thiện diện mạo tổng thể của lăng Vua Gia Long - một trong những khu lăng có giá trị đặc biệt của Quần thể di tích Cố đô Huế.