 |
| Một cuộc tọa đàm về văn hóa và y học diễn ra ở không gian Điểm gặp Liên văn hóa thuộc Bảo tàng Gốm cổ Sông Hương. Ảnh: N. Phùng |
Quan hệ vì con người
TS. Nguyễn Thùy Trang, Khoa Ngữ văn (Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế) nhìn nhận, đó là mối quan hệ đặc biệt, đặt con người làm trung tâm. Văn học và y học đã gặp nhau trong sự giao thoa khám phá, chữa lành cho con người trên phương diện thể xác và tinh thần.
Một số nhà văn nổi tiếng xuất thân là bác sĩ như: Anton Chekhov (Nga), Arthur Conan Doyle (Scotland), William Somerset Maugham (Anh), Friedrich Schiller (Đức), Lỗ Tấn (Trung Quốc), Nawal El Saadawi (Ả Rập), Khaled Hosseini (Mỹ)… Ở Việt Nam, danh y Hải Thượng Lãn Ông được biết đến là một người thầy vĩ đại của nền y học cổ truyền, đồng thời là một ngòi bút tài hoa, hiểu sâu rộng về văn học và nghệ thuật. Thời hiện đại, các bác sĩ, y sĩ như Vũ Quần Phương, Thái Bá Lợi, Nguyễn Khắc Viện, Đỗ Hồng Ngọc, Nguyễn Lam Thủy, Trần Hữu Nghiệp… đã dấn thân sang địa hạt văn chương. Nhiều trang viết của họ, ngoài giá trị nghệ thuật, còn được ví như những trang nhật ký ngành y.
Nếu y học chủ yếu tập trung nghiên cứu thân thể con người để chữa trị bệnh tật thì văn học lại hướng đến truy tìm và lý giải những biểu hiện, hành vi cụ thể, cảm xúc tâm - sinh lý để đi đến sự thấu hiểu và chữa lành đời sống tinh thần. Một số căn bệnh nguy hiểm đã trở thành đề tài sáng tác của nhiều nhà văn, như ung thư (Dòng sông chết, Tìm em giữa ngàn sao lấp lánh, Bàn tay nhỏ dưới mưa), đại dịch COVID-19 (Những ngày cách ly, Có nỗi buồn gieo mầm nhân ái - nhật ký y tá thời COVID-19, Im lặng sống, Bể trăng côi), hội chứng rối loạn căng thẳng sau chấn thương (Tấm ván phóng dao, Ngựa thép, PTSD, Rơi trong chơi vơi), hội chứng chất độc dioxin (Hồ đồ)...
Theo TS. Nguyễn Thùy Trang, tùy vào những cách thức thể hiện khác nhau, có nhà văn chọn phản ánh trực tiếp, có nhà văn chỉ lấy đó làm cảm hứng sáng tạo. Bệnh tật không đơn thuần chỉ là tác động đến cơ thể vật lý của con người, nguy hiểm tính mạng, mà điều quan trọng hơn cả, việc đối mặt với bệnh tật sẽ bộc lộ mọi khía cạnh tính cách, số phận của con người, qua đó vẽ nên chân dung của thời đại. Hơn thế nữa, nhà văn xây dựng nhiều tầng nghĩa văn bản, gửi gắm vào tác phẩm cách nhìn nhận cũng như quan niệm của mình về ý nghĩa cuộc sống, đặt trong bối cảnh bệnh tật diễn ra, ảnh hưởng đến nhân sinh.
Góp phần phát triển năng lực của người thầy thuốc
Theo bác sĩ Đinh Viết Nghĩa (Bệnh viện Trung ương Quân đội 108), văn học với chức năng phản ánh và khám phá đời sống con người trong toàn bộ tính phức hợp của nó, cung cấp cho y học một hệ quy chiếu khác để hiểu về bệnh tật, đau khổ và ý nghĩa của sự sống. Mối quan hệ giữa văn học và y học vì vậy không chỉ mang tính lịch sử hay cảm hứng, mà còn có giá trị thực tiễn trong đào tạo và hành nghề y. Vị bác sĩ này cho rằng, trong thực hành y khoa, văn học góp phần phát triển ba năng lực cốt lõi của người thầy thuốc: Đầu tiên là năng lực lắng nghe và diễn giải câu chuyện bệnh nhân; tiếp đó là năng lực thấu cảm và phản tư đạo đức; cuối cùng là năng lực giao tiếp y khoa.
“Văn học, nghệ thuật còn đóng vai trò như một hình thức chữa lành tinh thần cho người bệnh và nhân viên y tế. Đối với người bệnh, đọc, nghe và viết giúp gọi tên nỗi đau, sắp xếp lại trải nghiệm bệnh tật, từ đó giảm cảm giác bị động và mất kiểm soát, sức đề kháng cao hơn, phối hợp với thầy thuốc tốt hơn và như vậy, việc chữa bệnh hiệu quả hơn”, bác sĩ Nghĩa giải thích. Ở chiều ngược lại, theo vị chuyên gia này, y học cung cấp cho văn học một nền tảng hiện thực phong phú về thân thể, bệnh tật và cái chết. Kiến thức về giải phẫu, sinh lý, bệnh học và cái chết giúp văn chương tránh sự mơ hồ lãng mạn, thay vào đó là cái nhìn tỉnh táo, nhân bản.
Nhiều nhà văn xuất thân là bác sĩ hoặc bác sĩ viết văn đã đưa trải nghiệm lâm sàng khi con người ở trong trạng thái mong manh nhất, lộ rõ bản chất thật nhất của nhân tính vào tác phẩm, tạo nên những trang viết có chiều sâu nhân bản và tính xác thực cao. Kiến thức y học giúp văn học tránh sự trừu tượng hóa cực đoan; đồng thời, đặt con người trong giới hạn sinh học cụ thể của mình. Qua văn học, y học cũng được phản tư và phê phán, từ đó góp phần điều chỉnh chính nó. Những vấn đề như quyền tự quyết của bệnh nhân, đạo đức can thiệp y khoa, hay ranh giới giữa kéo dài sự sống và chất lượng sống… thường được văn học đặt ra một cách sắc sảo và giàu tính nhân văn.
“Trong bối cảnh y học hiện đại đối mặt với nguy cơ kỹ thuật hóa và phi cá nhân hóa, việc tái khẳng định vai trò của văn học không chỉ có giá trị học thuật, mà còn mang ý nghĩa thực tiễn đối với chất lượng chăm sóc sức khỏe và nhân cách nghề y”, bác sĩ Nghĩa chia sẻ.