Tuy nhiên, thời gian chuẩn bị không còn nhiều. Để kịp tiến độ trình hồ sơ lên UNESCO trong năm 2027, Huế cần chuyển nhanh từ chủ trương sang một chương trình hành động thống nhất, có người chịu trách nhiệm, có nguồn lực và sản phẩm cụ thể.
 |
| Mâm bánh cung đình Huế do Nghệ nhân Ưu tú Phan Tôn Gia Hiền sắp đặt. Ảnh: Hoàng Hải |
Không chỉ chứng minh món ăn ngon
Huế có nhiều lợi thế nổi bật để xây dựng hồ sơ Thành phố sáng tạo về Ẩm thực: hệ thống ẩm thực cung đình, ẩm thực dân gian, ẩm thực chay, ẩm thực lễ nghi; nguồn nguyên liệu phong phú từ vùng núi, đồng bằng, đầm phá và biển; mạng lưới chợ truyền thống, làng nghề, nhà vườn, nghệ nhân, đầu bếp và cơ sở kinh doanh lâu đời.
Ẩm thực Huế còn gắn chặt với lịch sử Kinh đô, với mùa vụ, lễ hội, tín ngưỡng, nếp sống gia đình và tri thức ứng xử với tự nhiên. Mỗi món ăn không chỉ đáp ứng nhu cầu thưởng thức mà còn chứa đựng ký ức, thẩm mỹ, kỹ thuật chế biến và quan niệm sống của con người xứ Huế.
Nhưng UNESCO không chỉ xem xét một thành phố có bao nhiêu món ngon hoặc có truyền thống lâu đời đến mức nào. Điều quan trọng hơn là thành phố đang làm gì để bảo vệ tri thức ẩm thực, hỗ trợ người thực hành, nâng cao sinh kế cộng đồng, phát triển công nghiệp sáng tạo, thúc đẩy giáo dục, bảo vệ môi trường và hợp tác với các thành phố khác.
Vì vậy, hồ sơ phải trả lời được một câu hỏi cốt lõi: Huế sẽ dùng sáng tạo ẩm thực để giải quyết những vấn đề phát triển nào của thành phố và đóng góp điều gì cho mạng lưới quốc tế?
Thiết lập ngay bộ máy xây dựng hồ sơ
Việc đầu tiên cần làm là kiện toàn Ban Chỉ đạo hoặc Tổ công tác xây dựng hồ sơ UCCN cấp thành phố, do một lãnh đạo UBND thành phố trực tiếp chỉ đạo.
Cơ quan thường trực phải có đủ thẩm quyền điều phối các lĩnh vực văn hóa, du lịch, nông nghiệp, công thương, giáo dục, khoa học - công nghệ, đối ngoại, quy hoạch và truyền thông. Đồng thời, cần thành lập nhóm chuyên gia gồm các nhà nghiên cứu văn hóa, chuyên gia ẩm thực, nghệ nhân, đầu bếp, doanh nghiệp, trường đại học, hiệp hội nghề nghiệp và đại diện cộng đồng.
Hồ sơ không nên thực hiện theo cách một đơn vị chủ trì soạn thảo, các đơn vị còn lại cung cấp số liệu hoặc ký xác nhận. UNESCO đề cao quá trình tham gia và đồng sở hữu của cộng đồng. Vì vậy, những người đang trực tiếp bảo tồn, thực hành và kinh doanh ẩm thực phải được tham vấn ngay từ đầu.
Thành phố cũng cần xác định một đầu mối liên lạc chính thức với UNESCO, có năng lực ngoại ngữ, hiểu yêu cầu kỹ thuật của hồ sơ và đủ khả năng điều phối lâu dài sau khi Huế được công nhận.
Xây dựng bản đồ hệ sinh thái ẩm thực Huế
Nhiệm vụ cấp thiết tiếp theo là điều tra, chuẩn hóa và số hóa dữ liệu về toàn bộ hệ sinh thái ẩm thực.
Bản đồ này không chỉ thống kê món ăn, thức uống, mà phải nhận diện được các thành tố liên quan: nghệ nhân và người truyền nghề; đầu bếp; làng nghề và vùng nguyên liệu; chợ truyền thống; nhà hàng, hộ kinh doanh và doanh nghiệp; cơ sở đào tạo; hoạt động nghiên cứu; lễ hội và sự kiện ẩm thực; chuỗi cung ứng; không gian trải nghiệm; sản phẩm lưu niệm; hoạt động truyền thông và khởi nghiệp.
Đặc biệt, cần làm rõ mối liên hệ giữa ẩm thực với nông nghiệp sinh thái, đầm phá Tam Giang - Cầu Hai, hệ thống phố cổ, làng cổ, nhà vườn, di sản cung đình, Phật giáo, lễ hội truyền thống và đời sống cộng đồng… Các số liệu phải có nguồn gốc, có khả năng kiểm chứng và được cập nhật thống nhất. Đây vừa là yêu cầu của hồ sơ UNESCO, vừa là nền tảng để thành phố xây dựng chính sách phát triển kinh tế ẩm thực lâu dài.
Xây dựng luận đề riêng cho Huế
Một hồ sơ tốt cần có câu chuyện rõ ràng, khác biệt và thuyết phục. Từ kinh nghiệm các thành phố bạn và thực tiễn Huế, luận đề của hồ sơ có thể được xây dựng theo hướng: Huế là đô thị di sản phát triển sáng tạo và bền vững thông qua sự kết nối giữa ẩm thực cung đình, ẩm thực dân gian, ẩm thực chay với hệ sinh thái tự nhiên đặc thù từ núi, đồng bằng, đầm phá đến biển.
Từ luận đề đó, hồ sơ cần làm nổi bật ba giá trị.
Thứ nhất, ẩm thực là một bộ phận cấu thành di sản và bản sắc Huế.
Thứ hai, ẩm thực là phương tiện tạo sinh kế, thúc đẩy du lịch, công nghiệp văn hóa, khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo.
Thứ ba, tri thức ẩm thực Huế có khả năng đóng góp cho các vấn đề chung như dinh dưỡng lành mạnh, sử dụng nguyên liệu theo mùa, giảm chất thải thực phẩm, thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo vệ đa dạng sinh học.
 |
| Ẩm thực chay - món ăn truyền thống của người Huế. Ảnh: Minh Anh |
Kế hoạch hành động thực chất
Kế hoạch hành động bốn năm là phần quan trọng nhất của hồ sơ. Bản thảo hiện có đã xác định đúng rằng hồ sơ UCCN không phải cuộc “thi kể thành tích”, mà phải chứng minh được kế hoạch, đối tác, nguồn lực và tác động.
Huế nên lựa chọn một số chương trình trọng tâm, tránh đưa ra quá nhiều dự án nhưng thiếu tính khả thi. Có thể tập trung vào các nhóm sau:
Xây dựng Trung tâm hoặc Không gian sáng tạo ẩm thực Huế, kết hợp nghiên cứu, trình diễn, đào tạo, truyền nghề và hỗ trợ khởi nghiệp.
Số hóa di sản ẩm thực, xây dựng cơ sở dữ liệu về món ăn, nguyên liệu, nghệ nhân, kỹ thuật chế biến và câu chuyện văn hóa.
Tổ chức Festival Ẩm thực sáng tạo Huế theo định kỳ, có sự tham gia của các thành phố thành viên UCCN.
Hình thành chương trình “Ẩm thực học đường”, giúp thế hệ trẻ hiểu về dinh dưỡng, nguyên liệu địa phương và văn hóa Huế.
Hỗ trợ nghệ nhân, phụ nữ, hộ gia đình, làng nghề và doanh nghiệp nhỏ tham gia chuỗi giá trị ẩm thực.
Phát triển mô hình ẩm thực xanh: giảm rác thải nhựa, hạn chế lãng phí thực phẩm, sử dụng nguyên liệu theo mùa và sản phẩm địa phương.
Xây dựng chương trình trao đổi đầu bếp, nghệ nhân, sinh viên và nhà nghiên cứu với các Thành phố sáng tạo về Ẩm thực trên thế giới.
Mỗi dự án phải xác định rõ cơ quan chủ trì, đối tác, nguồn kinh phí, thời gian thực hiện và chỉ số đánh giá. Sau khi được gia nhập, các thành phố thành viên còn phải định kỳ báo cáo về việc thực hiện cam kết và kế hoạch hành động, nên các chỉ tiêu ngay từ đầu phải thực chất và đo lường được.
Cùng với đó, Huế cần sớm thiết lập quan hệ với các Thành phố sáng tạo về Ẩm thực trong khu vực châu Á và trên thế giới; đề nghị hỗ trợ chuyên môn, trao đổi kinh nghiệm và thư hợp tác.
Sự hợp tác này không nên dừng ở những văn bản thể hiện thiện chí. Thành phố cần hình thành trước một số hoạt động chung như tuần lễ ẩm thực, trao đổi đầu bếp, nghiên cứu về thực phẩm truyền thống, đào tạo nhân lực, truyền thông số hoặc xúc tiến sản phẩm địa phương.
Hồ sơ càng có nhiều đối tác thực chất, dự án đã khởi động và cam kết nguồn lực rõ ràng thì càng có sức thuyết phục.
Lộ trình từ nay đến kỳ nộp hồ sơ năm 2027
Từ nay đến cuối năm 2026, Huế cần hoàn thành bộ máy điều phối, đề cương hồ sơ, hệ thống tiêu chí dữ liệu và bản đồ sơ bộ về hệ sinh thái ẩm thực; đồng thời tổ chức tham vấn cộng đồng và xác lập các đối tác trong nước, quốc tế.
Trong quý I/2027, thành phố cần hoàn thiện luận đề, dự thảo kế hoạch hành động bốn năm, danh mục dự án và cam kết nguồn lực; tổ chức phản biện độc lập bởi các chuyên gia am hiểu UCCN.
Các tháng tiếp theo phải dành cho việc hoàn chỉnh hồ sơ tiếng Việt và ngoại ngữ, thu thập đầy đủ thư ủng hộ, kiểm tra số liệu, hoàn thiện các thủ tục đề cử ở cấp quốc gia và rà soát kỹ thuật theo hướng dẫn chính thức của UNESCO.
Hiện UNESCO chưa công bố công khai đầy đủ lịch và bộ hướng dẫn của kỳ xét chọn năm 2027. Vì vậy, Huế cần chủ động chuẩn bị theo yêu cầu gần nhất, đồng thời cập nhật và điều chỉnh ngay khi UNESCO ban hành thể lệ chính thức. Trang thông tin của UNESCO cho biết kỳ xét chọn năm 2025 đã kết thúc và kết quả được công bố ngày 31/10/2025.
Tạo động lực phát triển
Huế đã có nền tảng đặc biệt về di sản, cảnh quan, con người và văn hóa ẩm thực. Sự ủng hộ của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch là điều kiện thuận lợi để thành phố đẩy nhanh quá trình xây dựng hồ sơ.
Nhưng lợi thế chỉ trở thành sức mạnh khi được tổ chức bằng một cơ chế hiệu quả, dữ liệu đáng tin cậy, kế hoạch khả thi và sự tham gia thực chất của cộng đồng.
Điều quan trọng nhất không phải chỉ là kịp nộp hồ sơ trong năm 2027, mà là thông qua việc xây dựng hồ sơ, Huế hình thành được một chiến lược phát triển ẩm thực bền vững: Bảo vệ tri thức truyền thống, nâng cao vị thế người thực hành, mở rộng sinh kế, khuyến khích sáng tạo và đưa giá trị văn hóa Huế tham gia sâu hơn vào mạng lưới hợp tác toàn cầu.
Khi đó, danh hiệu Thành phố sáng tạo về Ẩm thực sẽ không phải là đích đến cuối cùng, mà là điểm khởi đầu cho một giai đoạn phát triển mới, để ẩm thực thực sự trở thành sức mạnh mềm, nguồn lực nội sinh và một phần quan trọng trong thương hiệu quốc tế của thành phố Huế.