 |
| Kinh tế số đặt ra yêu cầu phải xây dựng chính sách phù hợp với những hình thức lao động mới (Ảnh minh họa) |
Từng có nhiều năm gắn bó với công việc lái xe tải chuyên nghiệp, gần đây, anh Lê Văn Thành (43 tuổi, phường Phú Xuân) lại quyết định thay đổi công việc, lựa chọn trở thành tài xế công nghệ. Anh chia sẻ, thu nhập chỉ dao động từ 6 đến 8 triệu đồng/tháng nhưng điều anh đặc biệt “thích” khi chạy xe công nghệ là tính minh bạch. Khách hàng biết trước lộ trình và giá cả nên hạn chế những tranh cãi không đáng có. Thế nhưng, anh cũng rất lo lắng: “Lúc khỏe thì còn chạy được. Nhưng nếu chẳng may tai nạn hay ốm đau dài ngày thì coi như mất nguồn thu nhập. Tôi cũng nghĩ đến chuyện đóng bảo hiểm nhưng chưa biết tham gia thế nào cho phù hợp”.
Lái xe công nghệ (cùng với nhân viên giao hàng, người làm việc qua ứng dựng trực tuyến…) như anh Thành là một loại hình lao động làm việc trên các nền tảng số thuộc lao động số. Chưa có số liệu thống kê cụ thể, nhưng thị trường lao động trên nền tảng số tại Huế được đánh giá là đang phát triển khá, hướng tới mục tiêu nhân lực số chiếm 2% lực lượng lao động. Riêng tài xế công nghệ tại Huế hiện rất phổ biến và dễ dàng đặt qua ứng dụng với các dịch vụ đa dạng từ xe ôm (Grab Bike), ô tô (GrabCar, beCar, beTaxi) cho đến taxi điện (Xanh SM). Mạng lưới hoạt động mạnh mẽ, xuyên suốt không chỉ gói gọn ở các tuyến đường trung tâm mà còn lan tỏa rộng khắp trên nhiều địa bàn ở thành phố.
Kinh tế số đang mở ra nhiều cơ hội việc làm mới, song cũng đặt ra yêu cầu hoàn thiện chính sách an sinh đối với những hình thức lao động phi truyền thống. Khi ngày càng nhiều người lựa chọn mưu sinh thông qua các nền tảng công nghệ, vấn đề đặt ra không còn là có mở rộng BHXH cho nhóm lao động này hay không mà là xây dựng cơ chế tham gia phù hợp với đặc thù việc làm, thu nhập và mối quan hệ giữa người lao động với doanh nghiệp vận hành nền tảng. Đây cũng là điều kiện quan trọng để bảo đảm quyền lợi của người lao động và thúc đẩy kinh tế số phát triển bền vững.
Theo BHXH Việt Nam, mở rộng diện bao phủ BHXH là một trong những mục tiêu trọng tâm nhằm hướng tới BHXH toàn dân. Những năm gần đây, số người tham gia BHXH tự nguyện liên tục tăng, cho thấy nhận thức của người dân về chính sách an sinh ngày càng được nâng cao. Tuy nhiên, lao động nền tảng vẫn là nhóm khó tiếp cận BHXH do phần lớn làm việc theo hình thức linh hoạt, không có quan hệ lao động theo hợp đồng lao động truyền thống và thu nhập thường xuyên biến động. Vì vậy, việc nghiên cứu cơ chế tham gia BHXH phù hợp cho tài xế công nghệ, người giao hàng, người bán hàng trực tuyến và các nhóm lao động nền tảng khác đang trở thành yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh kinh tế số phát triển mạnh.
Tuy nhiên, chính sách này cần được tính toán kỹ lưỡng để phù hợp với đặc điểm việc làm và thu nhập của từng nhóm lao động. Một số chuyên gia cho rằng các doanh nghiệp vận hành nền tảng số cần chia sẻ trách nhiệm vì là bên tổ chức, điều phối và hưởng lợi từ hoạt động của lực lượng lao động này. Trong khi đó, cũng có ý kiến đề xuất xây dựng cơ chế đóng góp linh hoạt, tránh làm gia tăng đột ngột chi phí đối với cả doanh nghiệp và người lao động.
Khó khăn lớn nhất khi mở rộng BHXH cho lao động nền tảng nằm ở đặc điểm thu nhập biến động. Nếu áp dụng nguyên mô hình của lao động truyền thống, nhiều người có thể gặp khó khăn trong việc duy trì đóng góp thường xuyên. Vì vậy, theo PGS.TS. Nguyễn Thị Lan Hương, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Lao động và Xã hội, cần xây dựng một hệ thống BHXH đa tầng, linh hoạt hơn. Thứ nhất là mức sàn tối thiểu để mọi người lao động đều có thể tham gia và được bảo vệ ở mức cơ bản. Thứ hai là mức đóng có sự chia sẻ giữa doanh nghiệp và người lao động nhằm nâng cao quyền lợi thụ hưởng. Thứ ba là phần đóng góp bổ sung mang tính tự nguyện, giúp người lao động có thêm nguồn tích lũy cho tương lai. Mô hình này vừa mở rộng độ bao phủ an sinh, vừa bảo đảm phù hợp với tính chất linh hoạt của các hình thức việc làm mới trong nền kinh tế số.