 |
| Nông dân kiểm tra ruộng đồng. Ảnh: Ngọc Hòa |
Không thể chủ quan
Vụ hè thu này, toàn thành phố Huế dự kiến gieo sạ hơn 25.000ha lúa. Đây là diện tích không nhỏ đối với một địa phương có nhiều vùng thấp trũng, thường xuyên chịu tác động của thời tiết cực đoan. Điều đáng nói là những thách thức của vụ hè thu năm nay không nằm ở một nguy cơ riêng lẻ, mà nằm ở sự đan xen của nhiều loại rủi ro cùng lúc. Nói cách khác, nếu chỉ tập trung chống hạn thì chưa đủ.
Kinh nghiệm nhiều năm cho thấy, tình trạng thiếu nước cục bộ vẫn thường xảy ra ở các khu vực cuối kênh, vùng cao cưỡng hoặc những nơi hệ thống thủy lợi xuống cấp. Chỉ cần một đợt nắng nóng kéo dài kết hợp nhu cầu tưới tăng đột biến, nhiều khu vực vẫn có thể rơi vào tình trạng căng thẳng về nguồn nước tưới.
Vì vậy, bài toán của vụ hè thu năm nay không chỉ là có nước hay không có nước, mà là quản lý và sử dụng nước như thế nào cho hiệu quả. Trong điều kiện biến đổi khí hậu, tư duy “nước đang nhiều nên cứ dùng thoải mái” có thể trở thành một rủi ro.
Nếu phải chọn một yếu tố đáng lo nhất trong giai đoạn đầu vụ, đó có lẽ là nắng nóng.
Theo dự báo của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, nhiệt độ trung bình tháng 6 trên phạm vi cả nước tiếp tục cao hơn trung bình nhiều năm; khu vực Trung Bộ có khả năng xuất hiện các đợt nắng nóng diện rộng, thậm chí có thời điểm nắng nóng gay gắt và đặc biệt gay gắt.
Đối với Huế, nhiệt độ trung bình tháng 6 được dự báo ở mức 30 - 31 độ C. Nhưng trên thực tế, nhiệt độ ngoài đồng ruộng vào các đợt cao điểm thường cao hơn rất nhiều.
Nắng nóng kéo dài không chỉ làm tăng nhu cầu nước tưới mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình sinh trưởng của cây lúa. Giai đoạn mạ non, đẻ nhánh hay làm đòng đều rất nhạy cảm với thiếu nước và nhiệt độ cao.
Không ít vụ hè thu trước đây cho thấy chỉ cần một đợt nắng nóng cực đoan kéo dài 7 - 10 ngày, năng suất ở nhiều chân ruộng có thể giảm đáng kể dù vẫn đảm bảo đủ nước tưới. Đó là lý do việc bố trí lịch gieo sạ hợp lý, sử dụng giống ngắn ngày và bảo đảm nước trong các giai đoạn sinh trưởng quan trọng trở thành yếu tố quyết định.
Quan trọng là sự thích ứng
Một sai lầm khá phổ biến là nhiều nông dân chỉ chú ý đến sâu bệnh khi chúng đã xuất hiện trên đồng ruộng, trong khi thực tế sâu bệnh thường là hệ quả của những biến động thời tiết trước đó.
Sau các đợt nắng nóng kéo dài, nhiều đối tượng gây hại như rầy nâu, sâu cuốn lá, bệnh khô vằn, đạo ôn cổ bông hoặc chuột thường có điều kiện phát triển mạnh hơn. Khi thời tiết chuyển từ nắng gắt sang mưa dông đột ngột, nguy cơ bùng phát dịch hại càng tăng. Điều này đòi hỏi người sản xuất phải thay đổi thói quen canh tác. Thay vì chờ đến khi thấy ruộng lúa bị hại mới xử lý, cần tăng cường theo dõi đồng ruộng ngay từ đầu vụ. Việc phát hiện sớm các ổ dịch nhỏ luôn xử lý hiệu quả hơn rất nhiều so với khi dịch bệnh đã lan rộng. Trong bối cảnh chi phí vật tư nông nghiệp ngày càng tăng, đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là giải pháp kinh tế.
Trong nhiều năm, nông dân thường lo chống hạn đầu vụ hơn là lo mưa lũ cuối vụ. Thực tế những năm gần đây cho thấy rủi ro cuối vụ đang ngày càng lớn. Biến đổi khí hậu khiến các quy luật thời tiết truyền thống trở nên khó đoán hơn. Những trận mưa lớn trái mùa, áp thấp nhiệt đới xuất hiện sớm hay các đợt lũ bất thường không còn là hiện tượng hiếm gặp.
Theo dự báo khí hậu tháng 6/2026, trên Biển Đông có khả năng xuất hiện bão hoặc áp thấp nhiệt đới với tần suất tương đương trung bình nhiều năm; đồng thời các hiện tượng dông, lốc, sét và gió giật mạnh vẫn có thể xảy ra trong suốt mùa hè. Đó là lý do ngành nông nghiệp Huế tiếp tục ưu tiên cơ cấu giống ngắn ngày và cực ngắn ngày, hướng tới mục tiêu thu hoạch sớm trước khi bước vào thời kỳ thời tiết bất ổn cuối tháng 8 và đầu tháng 9.
Ngành nông nghiệp Huế đang đứng trước một thực tế mới: Thiên tai không còn xuất hiện theo những kịch bản quen thuộc. Có năm hạn hán là mối đe dọa lớn nhất. Có năm lại là mưa lũ bất thường. Có năm sâu bệnh bùng phát mạnh hơn mọi dự báo.
Vì vậy, bài học quan trọng nhất của vụ hè thu 2026 có lẽ không nằm ở một biện pháp kỹ thuật cụ thể nào. Đó là khả năng thích ứng trong lựa chọn giống, lịch thời vụ, quản lý nguồn nước, phòng trừ sâu bệnh và thích ứng trước những biến động ngày càng khó lường của thời tiết.
Vụ hè thu năm nay vì thế không chỉ là câu chuyện của hơn 25.000 ha lúa trên đồng ruộng. Đó còn là phép thử đối với năng lực ứng phó với biến đổi khí hậu của cả nền nông nghiệp địa phương.
Và trong phép thử ấy, sự chủ động luôn là biện pháp phòng ngừa hiệu quả nhất.