 |
| Kinh tế bạc mở ra cơ hội phát triển các ngành dịch vụ như y tế, chăm sóc dài hạn, tài chính hưu trí hay du lịch nghỉ dưỡng dành cho người cao tuổi. |
Chia sẻ về chủ trương xây dựng Đề án phát triển kinh tế bạc của Chính phủ, thích ứng với già hóa dân số nhanh, PGS.TS Bùi Quang Bình, Trường Đại học Kinh tế (Đại học Đà Nẵng) cho rằng Việt Nam đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi nhân khẩu học mang tính bước ngoặt. Kết quả điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024 cho thấy, năm 2024 cả nước có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên. Dự báo đến năm 2030, số người từ 60 tuổi trở lên sẽ xấp xỉ 18 triệu người, tăng gần 4 triệu người so với năm 2024.
Dự báo trong vòng hơn một thập kỷ tới, Việt Nam sẽ chính thức trở thành "xã hội già" khi tỷ lệ người cao tuổi vượt ngưỡng 20% tổng dân số. Điểm đáng chú ý là quá trình này diễn ra với tốc độ rất nhanh trong khi mức sinh đã giảm xuống dưới mức thay thế. Điều đó cho thấy Việt Nam đang chuyển từ "dân số vàng" sang "già hóa" trong một khoảng thời gian ngắn hơn nhiều so với các nước phát triển trước đây.
Xu hướng này kéo theo những thay đổi sâu sắc về cấu trúc kinh tế – xã hội. Trước hết, lực lượng lao động sẽ tăng chậm lại, thậm chí thu hẹp trong dài hạn, làm suy giảm động lực tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ – một lợi thế truyền thống của Việt Nam.
Đồng thời, chi tiêu cho y tế, lương hưu và các chương trình an sinh xã hội sẽ gia tăng nhanh chóng, tạo áp lực lên ngân sách nhà nước. Ở góc độ vi mô, cơ cấu tiêu dùng của xã hội cũng dịch chuyển mạnh, với nhu cầu ngày càng lớn đối với các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, chăm sóc dài hạn và các sản phẩm phù hợp với người cao tuổi.
Nếu không có chính sách thích ứng kịp thời, những hệ quả tiêu cực có thể xuất hiện trên cả ba phương diện. Về kinh tế, tăng trưởng tiềm năng suy giảm do thiếu hụt lao động và năng suất không được cải thiện tương xứng; đồng thời, gánh nặng tài khóa gia tăng khi nguồn thu giảm tương đối còn chi cho an sinh tăng lên.
Về xã hội, áp lực chăm sóc người cao tuổi sẽ dồn lên gia đình, đặc biệt là phụ nữ, làm gia tăng bất bình đẳng và hạn chế sự tham gia của họ vào thị trường lao động. Về văn hóa, mô hình "tam đại đồng đường" truyền thống khó duy trì trong bối cảnh đô thị hóa và di cư lao động, dẫn đến nguy cơ đứt gãy liên kết giữa các thế hệ, trong khi các thiết chế thay thế chưa phát triển đầy đủ.
Theo PGS.TS Bùi Quang Bình cho rằng trong bối cảnh đó, việc Chính phủ Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu "chủ động thích ứng" và phát triển các mô hình kinh tế mới như kinh tế bạc, kinh tế số và kinh tế xanh là một bước đi mang tính chiến lược.
Xét dưới góc nhìn kinh tế học, đây là sự chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng dựa vào số lượng lao động sang mô hình đa động lực. Trong đó, kinh tế bạc mở ra cơ hội khai thác nhu cầu tiêu dùng ngày càng lớn của người cao tuổi, biến thách thức già hóa thành cơ hội phát triển các ngành dịch vụ như y tế, chăm sóc dài hạn, tài chính hưu trí hay du lịch nghỉ dưỡng.
Kinh tế số đóng vai trò nâng cao năng suất, bù đắp phần nào sự suy giảm của lực lượng lao động thông qua công nghệ và tự động hóa. Còn kinh tế xanh bảo đảm môi trường sống bền vững, đặc biệt quan trọng đối với một xã hội có tỷ lệ người cao tuổi ngày càng lớn và dễ bị tổn thương trước các rủi ro môi trường.
Dưới góc nhìn xã hội học, chính sách này thể hiện sự chuyển dịch từ mô hình chăm sóc dựa chủ yếu vào gia đình sang mô hình chia sẻ trách nhiệm giữa nhà nước, thị trường và cộng đồng. Điều này không làm mất đi vai trò của gia đình, mà giúp giảm tải và hỗ trợ gia đình thực hiện tốt hơn chức năng truyền thống của mình. Đồng thời, việc phát triển hệ thống dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp cũng góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống và bảo đảm phẩm giá cho người cao tuổi.
Ở góc độ văn hóa, định hướng phát triển kinh tế bạc có thể được xem là một cách "hiện đại hóa" giá trị truyền thống của Việt Nam. Tinh thần hiếu kính, tôn trọng người già không còn chỉ thể hiện qua sự chăm sóc trong phạm vi gia đình, mà được mở rộng thành các chính sách và thiết chế xã hội nhằm bảo vệ và phát huy vai trò của người cao tuổi trong cộng đồng.
PGS.TS Bùi Quang Bình nhấn mạnh, quan điểm này cũng phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng về phát triển con người và bảo đảm tiến bộ, công bằng xã hội. Trong nhiều văn kiện, Đảng nhấn mạnh yêu cầu phát triển bao trùm, lấy con người làm trung tâm, đồng thời chủ động thích ứng với những biến đổi lớn như già hóa dân số. Việc thúc đẩy kinh tế bạc, cùng với kinh tế số và kinh tế xanh, phản ánh rõ định hướng kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế với an sinh xã hội và phát triển bền vững.
Già hóa dân số vì thế không chỉ là một thách thức mà còn là phép thử đối với năng lực hoạch định chính sách của Việt Nam. Nếu không thích ứng, đây sẽ là lực cản đối với tăng trưởng và ổn định xã hội. Ngược lại, nếu được khai thác đúng hướng, thông qua các mô hình kinh tế mới và cách tiếp cận liên ngành, già hóa dân số hoàn toàn có thể trở thành một động lực quan trọng cho phát triển trong những năm tới.