Sách thật mộc, với những trang giấy ngả vàng, như hương thời gian vương vít trên thành quách hoàng kim kinh đô một thưở; như màu xanh cuối thu của Huế đã nhuốm chút “quan san” trong một buổi chiều mà mấy trăm năm trước, cụ Nguyễn Du đã cảm.
Cũng mộc như thế là tấm ảnh bìa, về một góc chợ xưa nào đó của Huế với nón lá, áo dài, rổ rá…Cũng mộc là lời tựa từ TS.Thái Kim Lan-một tiểu thơ Huế- đã nếm nước sông Hương mà xinh đẹp, đã đi và về. Có lẽ bởi cái tương đồng nguồn cội ấy với nhà văn Trần Kiêm Đoàn mà lời tựa sách của TS.Thái Kim Lan như một khúc tâm giao, như sự đồng điệu của Bá Nha và Tử Kỳ ngàn năm trước. Một lời tựa đã nói thay cảm nhận của bạn đọc, rằng: “Tìm lại Huế trong tập sách chính là nói lên trọn vẹn từ kẽ tóc chân tơ nếp sống của Huế trong hiện sinh thường nhật đơn sơ. Nói bằng cả chân tình của một người thương Huế…”.
Thương Huế trong “Về Huế” là thương cái má lúm đồng tiền của người con gái Huế ngoan hiền đã hóa vào tà áo dài các O nữ sinh Đồng Khánh. Là thương một Huế không chỉ đẹp và thơ mà còn vì một vùng đất của “nhiều tai trời ách nước, oan khiên và đổ vỡ tan tác từ thưở công chúa Huyền trân áo xiêm phiêu bạt…”.
Thương món mắm Huế ngon đến “sút quần, nhức răng; ngon đến tản thần, đáo để”. Món mắm với đủ biến tấu, được ví như “cây đờn muôn điệu của Thạch Sanh”, ngỡ như chỉ dành cho giới bình dân “chặt to kho mặn”, có khi lại vô thực đơn thết đãi quốc khách, làm cho cái ẩm thực của Huế, vốn trẫm mình trong vương đế lại thêm phần quý tộc.
Rồi mưa Huế. Với chiêm cảm của một người đã đi qua cơn mưa vội vàng đến hồn nhiên của Sài Gòn; đi qua những giọt tê lạnh có tiếng nhạn kêu, tiếng trống chèo vọng lại của Hà Nội; đi qua những hạt vô tình trôi trên trần xe ở Mỹ…, mưa Huế trong “Về Huế” có nỗi buồn “tím rịm”, có âm thầm, lặng lẽ; có ngả màu rêu phong; có rất hồng buổi sớm và nghe ra cả điệu buồn của Huế trong làn Nam Ai…
Rồi bún bò Huế. Cũng bún, cũng ruốc, cũng sả, cũng ớt, hành…nhưng qua cảm thức của Trần Kiêm Đoàn, bún Huế còn nghe trong hương vị “mùi khói sóng buổi chiều trên sông Hương” và cả lịch sử ngàn năm của làng bún Vân Cù nổi tiếng bên sông Bồ, từ “hạt ngọc của trời đã phơi mao, ngậm sữa”. Một tô bún từng được đem đấu xảo tại phiên chợ Tết Gia Lạc (có từ thời Minh Mạng), có chân quê của o thôn nữ ở quán bún Mụ Rớt mà hết thảy người Huế, không ai không đa mang, đèo bòng; có đài các của Công Tằng Tôn Nữ trong một nón ăn thật “hiền”, như cọng giá, cọng ngò mà lại cay nồng, đáo để đến “giọt ngắn, giọt dài”.
Với hành văn bóng bẩy, súc tích cùng nhiều dẫn chứng văn chương, hết thảy những mưa Huế, chè Huế, mắm Huế, đò Huế, cơm hến Huế…trong “Về Huế” vừa thi vị lại gần gũi, chân tình. Người đọc được trải nghiệm, được nghe, thấy, đi, nếm, vui, buồn…Thân thuộc như có mình trong đó. Được trở về như trẻ thơ để thâu lượm thêm nhiều kiến thức về nết ăn, nết ở, nết nghĩ, nết cảm của Huế.
Cũng như bí quyết nấu ăn của một o Huế trong tô bún bò hay đọi cơm Hến, với “Về Huế”, nhà văn Trần Kiêm Đoàn qủa là một đầu bếp thượng thặng, để văn phong, chữ nghĩa thật vừa vặn, đủ để cay, đủ để thơm, đủ để ngọt, đủ để chát và ấm…Có khi lặng lẽ, rủ rỉ, thâm trầm; có khi bất chợt, đỏng đảnh; có khi giận dỗi vu vơ như mưa Huế đã được thổ lộ bằng hết thảy sự “chí tình với Huế’’.
Nói như TS. Thái Kim Lan, “chí tình với Huế là đặc trưng trong những bài viết Về Huế. (Hình như) tác giả đã viết về Huế bằng nước mắt của mình, mải mê với Huế bằng một tấm lòng trân trọng. Nghiêm túc, cẩn mật, tôn kính gần như là sùng bái-nhưng rồi chợt pha một nụ cười “trần thế’’ vì quá…thương”.
Bằng tấm lòng thương Huế, “Về Huế” đã nói lên tính cách Huế trong từng điều nhỏ nhặt của cuộc sống hằng ngày ở Huế: Một tô cơm hến bình dị, một vòng con bún uốn lượn trên tấm lá chuối xanh, một chén nước chấm, một chén chè hột sen, một tiếng rao hàng trong đêm khuya…Đi đến tận cùng sự đơn sơ để thấy Huế đẹp kỳ lạ, đẹp đến đơn sơ.
Riêng mình, tôi đã đọc “Về Huế” một lần, hai lần và có lẽ nhiều lần nữa. Đọc để thấy Huế thêm thương và rất lạ. “Thấy hơn một lần trở về với Huế bằng tâm trạng kỳ lạ, khó hiểu là phải trở về với Huế để đi tìm lại Huế” (TS.Thái Kim Lan).
Một Huế mà như tác giả-TS.Trần Kiêm Đoàn chiêm nghiệm: “Huế nhỏ lắm mà có khi loanh quanh một đời chưa thấu”.
Bài, ảnh: Kim Oanh