 |
| Xử lý rác thải xây dựng đổ trộm tại đường Võ Nguyên Giáp (phường Vỹ Dạ, TP. Huế). Ảnh: N. Khánh |
Lãng phí tài nguyên
Chất thải rắn xây dựng bao gồm bê tông, gạch vỡ, vôi vữa, đất, đá và các loại cốt liệu phát sinh trong quá trình xây dựng, cải tạo hoặc phá dỡ công trình. Nếu chỉ coi đây là chất thải cần xử lý thì chúng sẽ tiếp tục chiếm diện tích bãi đổ, phát sinh chi phí vận chuyển và gây áp lực cho môi trường. Song nếu được thu gom, phân loại và tái chế, phần lớn khối lượng ấy có thể trở thành nguồn vật liệu phục vụ san lấp, nền đường hoặc sản xuất vật liệu xây dựng.
Theo các tính toán chuyên ngành, lượng chất thải xây dựng phát sinh trên địa bàn TP. Huế khoảng 78.840 tấn vào năm 2020 và dự báo tăng lên gần 84.700 tấn vào năm 2030. Trong khi đó, Quy hoạch phát triển vật liệu xây dựng của thành phố đến năm 2030 xác định nhu cầu vật liệu san lấp lên tới hơn 46 triệu m³. Một bên là nhu cầu vật liệu ngày càng lớn, một bên là hàng chục nghìn tấn cốt liệu đang bị bỏ đi mỗi năm. Nhìn ở góc độ kinh tế tuần hoàn, đây không chỉ là câu chuyện môi trường mà còn là bài toán sử dụng tài nguyên hiệu quả.
Thực tế, Huế không bắt đầu từ con số không. Từ năm 2013, TS. Nguyễn Đại Viên, Trưởng ban Đô thị - HĐND thành phố cùng các cộng sự đã nghiên cứu sử dụng cát nghiền, đá mi và vật liệu địa phương để thay thế một phần cát lòng sông trong sản xuất bê tông và vữa xây dựng. Thời điểm đó, nhiều ý kiến vẫn xem đây là hướng nghiên cứu mang tính thử nghiệm. Nhưng thực tiễn sau đó cho thấy cát nghiền từng bước trở thành một giải pháp khả thi, góp phần giảm áp lực khai thác cát tự nhiên và được đưa vào định hướng phát triển vật liệu xây dựng của địa phương. Kinh nghiệm ấy cho thấy, nhiều nguồn vật liệu thay thế ban đầu chỉ được nhìn nhận như giải pháp tình thế, nhưng khi được nghiên cứu, kiểm chứng và tạo điều kiện phát triển phù hợp, hoàn toàn có thể trở thành một phần của chiến lược bảo đảm nguồn cung vật liệu.
Tương tự, việc tái chế chất thải rắn xây dựng ở Huế cũng không còn là ý tưởng trên giấy. Công ty TNHH MTV Long Tường đã đầu tư dây chuyền nghiền, sàng tuyển vật liệu thải từ khai thác khoáng sản và chất thải xây dựng. Theo công suất thiết kế, khoảng 560m³ vật liệu phế thải đầu vào mỗi ngày có thể tạo ra 160m³ đá sỏi, 100m³ đá cấp phối, 100m³ cát xây dựng, 150m³ cát tô và khoảng 50m³ đất phục vụ san lấp. Mới đây, doanh nghiệp này cũng đồng ý tiếp nhận hơn 5.500m³ chất thải rắn từ dự án hạ tầng kỹ thuật và công viên văn hóa đa năng biển Thuận An để xử lý, tái chế. Những việc làm cụ thể này cho thấy chuỗi thu gom, tái chế và tái sử dụng vật liệu xây dựng đã hình thành ngay trên địa bàn TP. Huế.
Cần cơ chế vận hành thị trường vật liệu tái chế ổn định
Vấn đề hiện nay không còn chủ yếu nằm ở công nghệ. Điều các doanh nghiệp mong muốn là cơ chế để thị trường vật liệu tái chế vận hành ổn định hơn: Có quy định về phân loại, thu gom; địa điểm tập kết phù hợp; tiêu chuẩn kỹ thuật rõ ràng và đặc biệt là mở rộng phạm vi sử dụng trong các công trình có yêu cầu kỹ thuật tương ứng. Khi đầu ra được hình thành, doanh nghiệp sẽ mạnh dạn đầu tư hơn, còn địa phương sẽ giảm đáng kể lượng chất thải phải chôn lấp.
 |
| Chất thải rắn xây dựng tập kết ven đường Tạ Quang Bửu gây mất mỹ quan đô thị |
Xu hướng này cũng phù hợp với định hướng chung của cả nước. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã nhiều lần đề xuất tăng cường tái sử dụng đất, đá, bê tông và các vật liệu phát sinh từ hoạt động xây dựng để phục vụ san lấp mặt bằng, sản xuất vật liệu xây dựng; ngành giao thông cũng từng bước mở rộng việc sử dụng vật liệu tái chế trong bảo trì và xây dựng hạ tầng. Điều đó cho thấy chất thải xây dựng đang được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên, thay vì chỉ là gánh nặng môi trường.
Đối với Huế, nhu cầu vật liệu phục vụ phát triển sẽ còn tiếp tục tăng trong nhiều năm tới. Các mỏ đá, mỏ đất, mỏ cát được quy hoạch và cấp phép vẫn giữ vai trò quan trọng, cần được quản lý chặt chẽ và khai thác hiệu quả. Nhưng chỉ dựa vào khai thác khoáng sản sẽ khó đáp ứng yêu cầu phát triển theo hướng bền vững. Nguồn vật liệu tái chế từ chất thải xây dựng không thay thế khai thác khoáng sản, song hoàn toàn có thể trở thành nguồn bổ sung quan trọng, góp phần giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên, giảm chi phí xử lý chất thải và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn.
Khoáng sản trong lòng đất là nguồn tài nguyên hữu hạn. Trong khi đó, hàng chục nghìn tấn chất thải xây dựng phát sinh mỗi năm lại là nguồn tài nguyên đang hiện hữu trên mặt đất. Điều TP. Huế cần lúc này không chỉ là thêm các mỏ vật liệu, mà còn là một cơ chế để một số loại chất, rác thải có thể quay trở lại phục vụ phát triển. Khi đó, mỗi công trình mới không chỉ tạo ra giá trị kinh tế, mà còn góp phần hình thành một vòng tuần hoàn vật liệu bền vững cho đô thị di sản.