 |
| Đơn vị thi công trình bày hiện trạng không gian bên trong Ôn Khiêm Điện trước hạ giải |
Nhiều phương án, nhiều góc nhìn
Ngày 21/4, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế tiếp tục tổ chức buổi gặp gỡ với Hội đồng tham vấn khoa học, đại diện Sở Văn hóa và Thể thao, các nhà nghiên cứu cùng đơn vị thi công để trao đổi về điều chỉnh thiết kế một số hạng mục thuộc dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi lăng vua Tự Đức (phần còn lại).
Các nhóm nội dung chính được đưa ra thảo luận gồm: Không gian bên trong Ôn Khiêm Điện; đường dạo quanh La Thành; trang trí trần Nhà hát Minh Khiêm Đường - những hạng mục đang nhận được nhiều ý kiến khác nhau từ giới chuyên môn.
Đại diện đơn vị thi công, ông Hồ Hữu Hành, Giám đốc Công ty CP Tu bổ Di tích Huế đã trình bày loạt tư liệu hình ảnh trước khi hạ giải, từ hiện trạng vách ván, sàn gỗ, hệ cửa đến tường bao của Ôn Khiêm Điện. Theo ông Hành, với không gian bên trong Ôn Khiêm Điện, có ba phương án được đề xuất. Phương án thứ nhất là giữ nguyên hiện trạng; phương án thứ hai bịt hệ cửa, xây thêm tường đối xứng và không phục hồi sàn gỗ; phương án thứ ba giữ sàn gỗ hiện trạng, xây tường đối xứng và thay cửa ván bằng vách ván.
Mỗi phương án đều có ưu và nhược điểm, liên quan trực tiếp đến việc giữ lại yếu tố gốc hay can thiệp để đảm bảo tính ổn định, công năng sử dụng.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa cho rằng việc đánh giá cần bắt đầu từ chức năng ban đầu của Ôn Khiêm Điện. “Phải hiểu nó được dùng để làm gì thì mới quyết định giữ hay thay đổi từng bộ phận. Nếu sàn gỗ không phải nguyên bản thì hoàn toàn có thể cân nhắc tháo dỡ ”, ông Hoa nói.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa cũng nhấn mạnh tính đặc biệt của toàn bộ khu lăng: không đơn thuần là nơi an táng, mà còn là không gian sinh hoạt, nghỉ dưỡng của vua, mang dáng dấp một “biệt cung”. Chính vì vậy, bất kỳ thay đổi nào cũng cần được cân nhắc kỹ để không làm mất đi cấu trúc đặc trưng hiếm có này.
Trong khi đó, kiến trúc sư Phùng Phu, nguyên Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, cho rằng, các phương án cần dựa trên cơ sở khoa học rõ ràng, đặc biệt khi can thiệp vào không gian nội thất vốn đã biến đổi qua thời gian. Một trong những nội dung gây tranh luận là tuyến đường dạo quanh La Thành - yếu tố vừa mang chức năng bảo vệ, vừa phục vụ tham quan.
Theo đơn vị thi công, việc triển khai tuyến đường bên ngoài La Thành gặp nhiều khó khăn do vướng giải phóng mặt bằng, đặc biệt liên quan đến đất đai của người dân. Từ thực tế đó, đơn vị đề xuất điều chỉnh đưa tuyến đường vào bên trong La Thành, vẫn giữ nguyên mặt cắt thiết kế để phục vụ tuần tra, phòng cháy chữa cháy và hoạt động tham quan.
Tuy nhiên, đề xuất này nhận được sự cân nhắc thận trọng từ các nhà nghiên cứu.
 |
| KTS. Phùng Phu cho rằng, các phương án cần dựa trên cơ sở khoa học rõ ràng |
Ông Nguyễn Xuân Hoa cho rằng, tuyến đường bên ngoài La Thành không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn có ý nghĩa như một “vành đai bảo vệ” di tích. Nếu chuyển vào bên trong, dù thuận lợi hơn trong thi công, nhưng có thể làm mất đi “phong vị” vốn có của không gian. Ông đề xuất cần huy động chính quyền địa phương tham gia trong giải phóng mặt bằng để giữ được cấu trúc ban đầu. “Cảnh quan di tích không chỉ là những công trình bên trong, mà còn là không gian bao quanh. Nếu thay đổi, phải cân nhắc kỹ hậu quả lâu dài”, ông nói.
Ở góc độ quản lý, ông Phùng Văn Hoàng, Giám đốc Ban Quản lý Dự án Di tích Cố đô Huế, cho biết việc trùng tu hiện nay phải tuân thủ đồng thời nhiều quy định pháp luật, từ đầu tư công, xây dựng đến di sản và đất đai.
Đáng chú ý, theo Luật Di sản sửa đổi có hiệu lực từ 1/3/2025, việc xây dựng các công trình phục vụ quản lý, phát huy giá trị di tích trong khu vực bảo vệ đã có những quy định mở hơn. Tuy nhiên, mọi can thiệp vẫn phải đảm bảo không làm ảnh hưởng đến giá trị gốc. “Chúng tôi đang rà soát quy hoạch tổng thể để có thể xử lý các vấn đề như giải tỏa, mở đường tiếp cận di tích trong dài hạn. Tuyến đường dạo nếu chưa thể làm ngay, có thể đưa vào một dự án tổng thể khác trong tương lai”, ông Hoàng nói.
“Giải mã” trần sao của Minh Khiêm Đường
Nội dung có nhiều ý kiến nhất tại buổi làm việc là phương án phục hồi trang trí trần Nhà hát Minh Khiêm Đường, nơi từng có hệ thống chòm sao độc đáo.
Theo đơn vị thi công, dựa trên các nghiên cứu và tư liệu hiện có, trần nhà hát được xác định từng trang trí theo hệ “Nhị thập bát tú”, gồm 28 chòm sao, tương ứng với quan niệm thiên văn học phương Đông dưới Triều Nguyễn. Các dẫn chứng được đưa ra gồm họa tiết trên chuông đồng tại Ngọ Môn, tranh tường tại Khâm Thiên Giám và các nghiên cứu Hán Nôm liên quan.
Tuy vậy, vấn đề đặt ra không chỉ là xác định số lượng chòm sao, mà còn là cách thể hiện cụ thể: mỗi chòm gồm bao nhiêu sao, bố trí ra sao, vật liệu nào được sử dụng.
 |
| Ảnh hiện trạng những ngôi sao trang trí trên trần nhà hát Minh Khiêm Đường. Ảnh: TTDT |
Nhóm nghiên cứu Tân Đô Thành Hiếu Cổ cho biết qua đối chiếu tư liệu ảnh, số lượng các vì tinh tú đã giảm nhiều theo thời gian. Từ hơn 160 ngôi sao ghi nhận vào năm 1957, đến khi thống kê lại chỉ còn hơn 50, và khi hạ giải gần như không còn dấu tích nguyên vẹn. Dẫu vậy, nhờ hệ thống tư liệu ảnh và nghiên cứu tích lũy, nhóm đã dựng lại phương án phục hồi với cơ sở khoa học tương đối rõ ràng và bàn giao cho đơn vị thi công.
“Chúng ta đã từng mất dấu hệ trang trí này, nhưng may mắn là vẫn còn đủ dữ liệu để tái hiện. Vấn đề là phải làm thật cẩn trọng để đảm bảo độ chính xác”, đại diện nhóm nghiên cứu - ông Nguyễn Tấn Anh Phong chia sẻ.
Nhà nghiên cứu Phạm Đức Thành Dũng đề xuất sử dụng kính tráng thủy cho các ngôi sao trang trí, vì đây là vật liệu đã xuất hiện trong thời vua Tự Đức, có thể tạo hiệu ứng thẩm mỹ phù hợp.
Trong khi đó, kiến trúc sư Phùng Phu lưu ý cần làm rõ ý nghĩa của việc đưa các chòm sao lên trần nhà hát. “Không chỉ phục hồi hình thức, mà còn phải hiểu được thông điệp văn hóa, tư duy thẩm mỹ của người xưa”, ông nói.
TS. Phan Tiến Dũng, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử TP. Huế, đề xuất thành lập một nhóm liên ngành gồm ban quản lý dự án, đơn vị tư vấn và các nhà nghiên cứu để tổng hợp ý kiến, lựa chọn phương án thống nhất trước khi triển khai.
Kết luận buổi làm việc, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế Nguyễn Phước Hải Trung nhấn mạnh yêu cầu nghiên cứu toàn diện đối với trần Nhà hát Minh Khiêm Đường. Trước mắt, một nhiệm vụ cấp thiết là kiểm tra hóa lý vật liệu của các hiện vật còn sót lại, nhằm xác định chính xác chất liệu, kỹ thuật chế tác và cách liên kết của các vì tinh tú - yếu tố quyết định đến phương án phục hồi.
“Việc lựa chọn số lượng chòm sao sẽ dựa trên các cứ liệu như tranh tường Khâm Thiên Giám hoặc phân tích của nhóm nghiên cứu. Hội đồng sẽ xem xét và quyết định phương án tối ưu, đảm bảo vừa khoa học, vừa phù hợp thực tiễn”, ông Trung nói.
Những cuộc đối thoại liên tiếp cho thấy một điểm chung: trùng tu di tích vừa là câu chuyện kỹ thuật, vừa là quá trình cân bằng giữa bảo tồn và can thiệp. Với một quần thể đặc biệt như lăng Tự Đức, mỗi chi tiết, dù nhỏ, cũng có thể ảnh hưởng đến tổng thể, vì vậy không có chỗ cho sự vội vàng.