Thuở sơ khai, tổ tiên người Cơ Tu không chọn vùng đất này sinh sống, qua nhiều cuộc biến thiên, di dân, họ từ phía Tây xứ Quảng đến cư ngụ Nam Đông rồi hình thành nên những bản làng đẹp như tranh vẽ. Nó đẹp hơn khi hành trang mang theo là cả những thanh âm trong cuộc sống thường nhật. Có lần chỉ vì mải mê thăm bản A Xăng (xã Thượng Long, huyện Nam Đông) theo lời mời của vị cán bộ văn hóa thông tin xã Thượng Long, tôi “lạc” vào những tập tục xưa cũ của đồng bào Cơ Tu. Họ bày biện đủ lễ vật, có rượu, gà và trang phục truyền thống đón vị khách lạ tại nhà gươl nguyên bản. Đó là sự hiếu khách lưu cữu trong con người miệt núi.
Không gian nhà gươl không chỉ giản đơn là nơi dành cho việc họp làng, tổ chức lễ hội. Bàn về nhà gươl là chuyện muôn năm cũ, nhưng nhắc nhở, răn dạy con cháu ngay trong ngôi nhà gươl truyền thống đối với đồng bào Cơ Tu thì luôn mới, có giá trị lớn lao, đặc biệt trong đời sống hiện đại ngày nay.
Có lẽ chẳng có lời trách cứ nào đối với đồng bào dân tộc thiểu số khi nhà truyền thống bị bê tông hóa. Không ít lý do viện dẫn cho thực trạng ấy, nhưng khi mà người đồng bào như Ta Rương Mão (xã Thượng Long) có suy nghĩ thế này thì hồn xưa, nét cũ vẫn còn hiện diện trong cuộc sống: “Không ai trong chúng tôi không muốn bảo tồn nhà truyền thống, chỉ vì điều kiện không cho phép mà thôi…”.
Người dân miệt núi sẽ rất vui và cảm nhận được giá trị của chính mình ngay trên vùng đất đang sinh sống. Hình ảnh đồng bào Cơ Tu ở Thượng Long, Thượng Lộ múa hát xung quanh ngôi nhà truyền thống vừa được bảo tồn theo hướng nguyên bản đủ để thấy nét cũ chưa bị mất đi. Không gian kiến trúc ấy gắn với đời sống văn hóa của đồng bào ngày trước được tái hiện, góp phần nâng cao đời sống cho các dân tộc miền núi. Đó là điều cần phát huy.
Người ta nhắc nhiều đến du lịch nghỉ dưỡng và khai phá miệt núi đang là xu hướng. Thực tế, những chuyển động tại A Lưới hay Nam Đông giúp nhiều người định hình được miền sơn cước. Không khó bắt gặp những khu nghỉ dưỡng mà ở đó như bản làng thu nhỏ. Cạnh mây rừng, muông thú là những con người bản địa, họ lưu giữ những thứ tốt đẹp mà tôi chắc rằng nếu không bảo tồn thì sau này, chỉ có thể xuất hiện trong những trang sách mà thôi.
Việc khánh thành và đưa vào sử dụng 2 công trình bảo tồn nhà gươl cho đồng bào Cơ Tu ở Nam Đông còn là con số ít so với nhiều công trình, dự án đồ sộ khác phía miền xuôi. Song, khi nét văn hóa đồng bào được quan tâm, nhiều giá trị văn hóa sẽ được duy trì, bảo tồn. Nhà gươl bây giờ cũng không đơn thuần là nhà của làng mà còn là địa chỉ cho khách lưu trú, trải nghiệm cuộc sống của dân bản địa nữa.
QUỲNH VIÊN