 |
| Truyền nghề điêu khắc truyền thống của đồng bào Cơ Tu. |
Ở làng A Xăng, vùng Thượng Long trước đây, nay thuộc xã Long Quảng (thành phố Huế), những hình chạm khắc trên cây cột cái nhà Gươl mang đậm nét nghệ thuật truyền thống Cơ Tu. Nhà Gươl làng A Xăng trở thành một trong những hình mẫu của một nhà Gươl truyền thống ở vùng đồng bào Cơ Tu thành phố Huế.
Với đồng bào Cơ Tu, điêu khắc không đơn thuần là làm đẹp cho ngôi nhà. Trên những cấu kiện gỗ, từng nét chạm còn thể hiện suy nghĩ, quan niệm về thế giới xung quanh và những điều gần gũi trong đời sống. Những hình ảnh thường gặp là con người, chim thú, cảnh sinh hoạt, săn bắt, múa hát, cùng các họa tiết hình học, mặt trời, mặt trăng... Mỗi hình tượng còn có cách thể hiện riêng, tùy thuộc vào khả năng và sự sáng tạo của nghệ nhân.
Nghệ nhân Bling Bhiet, người làng A Prung (xã Long Quảng) cho biết: Công việc làm cột tế lễ, cột cái và một số chi tiết, cấu kiện nhà Gươl có những quy định riêng. Người được giao thực hiện phải là thợ giỏi, am hiểu phong tục và được cộng đồng tin tưởng.
Mỗi lần trùng tu nhà Gươl, nghề được trao truyền một cách tự nhiên. Thợ trẻ theo thợ già dựng nhà, học cách chọn gỗ, đẽo cột, chạm hoa văn. Làm xong một công trình, họ lại có thêm kinh nghiệm để tiếp tục nhận việc nơi khác.
Nghệ nhân A Rét Hinh, người làng A Chiêu (xã Long Quảng), là một trong những thợ điêu khắc nổi tiếng và có nhiều kinh nghiệm ở xã Long Quảng, từng tham gia dựng và thực hiện các công việc điêu khắc ở nhà Gươl làng A Xăng, làng A Ka cùng xã, chia sẻ: “Trước đây, tôi theo bố vợ học nghề, rồi tiếp tục học hỏi những người thợ giỏi khác trong làng, trong xã. Từ cách làm nhà Gươl đến chạm trổ hoa văn, tạc tượng, tôi đều được tích lũy qua nhiều năm làm nghề”.
Trước những đổi thay của đời sống miền núi, không gian dành cho nghệ thuật điêu khắc truyền thống đã dần thu hẹp. Nhiều ngôi nhà ở, nhà làng được xây dựng bằng vật liệu mới. Nhận thấy điều đó, những năm trước, ngành văn hóa huyện Nam Đông cũ đã tổ chức nhiều trại sáng tác, lớp truyền dạy điêu khắc dân gian Cơ Tu.
Trong 5 năm trở lại đây, ngành văn hóa huyện Nam Đông cũ và các xã mới Long Quảng, Nam Đông hiện nay tổ chức 4 lớp truyền dạy nghệ thuật điêu khắc, với hơn 70 nghệ nhân, già làng và người dân tham gia. Cùng với kỹ năng chạm trổ, học viên còn được hướng dẫn cách trang trí hoa văn và tìm hiểu ý nghĩa văn hóa của từng hình tượng. Ông Lê Nhữ Sửu, nguyên trưởng phòng Văn hóa huyện Nam Đông cũ, nay là Phó Chủ tịch UBND xã Khe Tre chia sẻ: “Lớp truyền dạy điêu khắc gỗ dân gian của đồng bào Cơ Tu góp phần lưu giữ những giá trị văn hóa truyền thống quý báu, tạo điều kiện để các thế hệ tiếp nối, phát huy tài năng và niềm tự hào của cộng đồng”.
Qua những lớp truyền dạy như vậy, nhiều nghệ nhân trẻ ở các xã Long Quảng, Nam Đông và Khe Tre dần khẳng định mình, như Bling Vệ, Ating Quý, Ating Mười… Riêng khu vực xã Thượng Long cũ, nay thuộc xã Long Quảng, đã có 60 nghệ nhân, thợ lành nghề liên quan đến kiến trúc và điêu khắc truyền thống Cơ Tu đã tham gia truyền hoặc học nghề từ các lớp như vậy. Từ đó nhiều nhà Gươl đã được phục hồi, tiếp tục giữ gìn bản sắc của người Cơ Tu.