 |
| Sách “Thơ Hoàng đế Thiệu Trị đỉnh cao nghệ thuật ngôn từ” của tác giả Nguyễn Phước Hải Trung. Ảnh: Bảo Phước |
Đó là người làm nhiều thơ nhất nước Việt Nam đến thời điểm hiện nay; người sáng tạo vận dụng nhiều thể thơ nhất thời trung đại; người yêu thơ hơn nhiều thứ “đáng yêu khác”; người đề vịnh nhiều chủ đề nhất trong sáng tác của mình; người suy tư trăn trở nhiều nhất về sáng tác thi phú… và nhiều điều khác nữa.
Điều đặc biệt, Vua Thiệu Trị đã nhiều lần trình bày rõ quan điểm của mình: “Thơ là để nói rõ chí hướng, cốt để đào luyện tính tình cho người ta […] Này, thơ ở trong bụng là chí, nói ra là thơ, thở để tả tính tình, chính giáo hóa, là lòng của trời đất đó […] Các bài thơ đều do trẫm nhân bụng nghĩ đến thì tả ra sự việc, cầm đến bút là xong thơ, trong đó đều là những lời nhắc nhở, khuyên răn, cung kính cố gắng, thực muốn từ nhà rồi đến nước, cả quan và dân, vừa dạy vừa làm, mong cho nước được thịnh trị”.
Sau khi trích dẫn nguyên văn nhiều đoạn “tự bạch” của nhà vua, Nguyễn Phước Hải Trung đã “nhận xét khái quát về quan niệm thơ của Vua Thiệu Trị” gồm 5 điểm: Thơ là công cụ giáo hóa và tự tu dưỡng…; Thơ gắn liền với đạo trị quốc và lòng yêu nước…; Thơ là sự kết hợp giữa tình cảm và trách nhiệm…; Thơ phải có cả cảm xúc lẫn kỹ pháp…; Thơ như một hình thức rèn luyện sự chăm chỉ…
Hơn thế, Nguyễn Phước Hải Trung còn cho rằng, Vua Thiệu Trị là “Nhà lý luận phê bình, nghiên cứu văn học với tư duy sâu sắc […] ông không dễ tin theo sách vở một cách mù quáng, mà muốn phân biệt giữa “trí thức đích thực” với “truyền thuyết/huyền thoại”. Quan điểm này cho thấy ông là vị hoàng đế hiếm hoi có năng lực phê bình văn bản học, đi trước thời đại…”.
Trong buổi giới thiệu cuốn sách mới “Thơ Hoàng đế Thiệu Trị đỉnh cao nghệ thuật ngôn từ” tại “Câu lạc bộ Sách và văn hóa Huế” tháng 9 vừa, cũng như nhiều diễn giả khác, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã đánh giá cao công phu nghiên cứu của Nguyễn Phước Hải Trung. Riêng tôi rất thú vị khi nghe nhà thơ - nguyên Trưởng ban Tư tưởng và Văn hóa Trung ương đề cập đến “Âm chất” là một trong 28 “phẩm hạnh” mà Vua Thiệu Trị đã thể hiện khi viết chùm thơ “Đề phẩm hạnh nhị thập bát chương”.
Theo Nguyễn Phước Hải Trung, đây là “chùm thơ có ý nghĩa sâu sắc về đạo đức và nhân cách con người…”; 28 “phẩm hạnh” đó là: Thánh triết - Hiền lương - Nhân từ - Nghĩa liệt - Lễ độ - Trí mưu - Tín thành (trung thực) - Hiếu đễ - Trung trinh - Đức hòa - Khoan thứ - Công bình - Chính trực - Tài năng - Luyện đạt - Thanh liêm - Tráng dũng - Cẩn thận - Tiết kiệm - Cần lao - Thông mẫn - Uyên bác - Khiêm nhượng - Cung kính - Cương nghị - Âm chất - Cao khiết - Tiết tháo. Có lẽ chưa ai nêu các tiêu chuẩn về “phẩm hạnh” đầy đủ như thế và phải có tài thơ như Vua Thiệu Trị mới diễn đạt 28 “tiêu chuẩn” đó thành thi ca. Như tôi hiểu, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm chú ý đến “Âm chất” vì điều này còn ít người quan tâm - các phẩm hạnh khác, như: Chính trực, Tiết kiệm… thì nhiều người đã nói đến.
Cũng theo Nguyễn Phước Hải Trung, “Âm chất” nên được hiểu là “Sự trầm lắng, kín đáo, nhưng sâu sắc, thể hiện sự nội tâm mạnh mẽ và không ngừng trưởng thành”. Và tuy chùm thơ đã xuất hiện khoảng 180 năm trước, nó vẫn “còn mang ý nghĩa và giá trị phổ quát phù hợp với bất cứ thời đại nào…”.
Cũng trong buổi giới thiệu cuốn sách, nhà nghiên cứu Huế Nguyễn Đắc Xuân kiến nghị: Với những giá trị và khối lượng thơ đồ sộ như thế, liệu các cơ quan văn hóa có thể lập hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận thơ Vua Thiệu Trị là Di sản văn hóa được không?...
Riêng tôi nghĩ, trước khi đi ra thế giới, điều cần làm là tìm phương cách để những giá trị của hơn 3.000 bài thơ của nhà vua hầu như chưa mấy người biết, càng ít người đọc được nguyên bản, có thể đến với công chúng, trước hết là những du khách đến Huế và quan tâm đến di sản văn hóa Triều Nguyễn...
Xin thử làm một việc nhỏ: Trưng bày và bán công trình nghiên cứu này tại các di tích như Đại Nội và lăng Thiệu Trị. Để việc quảng bá này có hiệu quả, trong thời đại công nghệ số lên ngôi, thiết nghĩ nên làm một video với nội dung như Nguyễn Phước Hải Trung đã thực hiện khá đẹp và công phu trong buổi giới thiệu sách nói trên. Mặc dù rất ít người đọc được các bài thơ chữ Hán, nhưng với cách trưng bày thành bảng chữ đẹp và được nhà thơ hướng dẫn những thủ pháp nghệ thuật của nhà vua bằng ánh sáng, tác phẩm thuộc loại “hàn lâm” trở nên gần gũi với công chúng.
Được biết, nhờ phương pháp quảng bá hiện đại này, buổi giới thiệu công trình thơ Vua Thiệu Trị ngày 14/9/2025 do Hội Đồng hương TP. Huế tại Hà Nội và Câu lạc bộ Văn hóa Huế phối hợp với Trung tâm hoạt động văn hóa khoa học Văn miếu Quốc Tử Giám và Thaihabook đã rất thành công… Nhân đây, cũng xin đặt vấn đề: Tại sao lại không thể tổ chức một buổi giới thiệu như thế tại Bảo tàng Văn học Việt Nam - một địa chỉ văn hóa gần đây được nhiều người tìm đến. Và nếu tôi không nhầm, tại Bảo tàng Văn học Việt Nam, có đủ không gian trân trọng giới thiệu Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, Hồ Chí Minh, Tố Hữu… nhưng chưa có thơ Vua Thiệu Trị.