Người lặng lẽ ghi lại những khoảnh khắc đời thường

Khinh khí cầu giữa lòng di sản

Đó là nghệ sĩ nhiếp ảnh (NSNA) Đặng Văn Trân. Ông đã đến với nhiếp ảnh như một cuộc hẹn bất ngờ rồi gắn bó. Bằng đôi mắt nhạy cảm, một tâm hồn giàu xúc cảm và đôi tay lao động lặng lẽ, ông đã dệt nên một hành trình nhiếp ảnh đầy đam mê, từ những năm tháng nghèo khó sau chiến tranh cho đến khi trở thành một trong những gương mặt quen thuộc của làng ảnh Huế.

NSNA Đặng Văn Trân sinh ngày 25/6/1956 tại Huế. Ông từng vẽ bảng quảng cáo, từng làm công việc văn thư, rồi chiến đấu tại chiến trường Campuchia (giai đoạn 1978 - 1983).

Sau khi phục viên, ông được cơ quan Bưu điện Bình Trị Thiên tiếp nhận công tác tại đơn vị cũ là Trung tâm Bưu chính - Phát hành báo chí Huế (nay là Bưu điện thành phố Huế). Một lần tình cờ đi ngang qua cơ quan tuyên truyền, nhìn thấy người ta dùng máy ảnh, ông thấy thích, tò mò. Từ đó, ông sắm cho mình chiếc máy ảnh Konica và bắt đầu hành trình săn tìm ánh sáng và những khoảnh khắc vô giá của đời sống. Chiếc Konica là loại máy phim, không có màn hình để xem lại, không có chế độ tự động điều chỉnh nhưng lại là người bạn đầu đời đưa ông vào thế giới của những khung hình, nơi cái đẹp không nằm ở kỹ thuật mà ở cảm xúc.

Góc phố cổ

Ông từng đi qua chiến tranh, từng cầm bút sơn viết bảng quảng cáo, từng vẽ chữ nắn nón trên bằng khen. Những năm tháng ấy, đôi tay ông đã quen lao động, đôi mắt ông đã học cách quan sát để bồi đắp các cảm hứng nghệ thuật. Bức ảnh “Mùa hạn” là dấu mốc mở đầu cho sự nghiệp nhiếp ảnh của ông. Tác phẩm được chụp tại cầu ngói Thanh Toàn, ghi lại hình ảnh một chiếc ghe nằm trên nền đất nứt nẻ, cạnh đó là một bé gái đi ngang qua thể hiện sự đối lập giữa sự sống và cằn cỗi, giữa chuyển động và tĩnh lặng, tạo nên một bố cục giàu chất thơ. Bức ảnh ấy được trao giải Nhất trong một cuộc thi và từ đó, Đặng Văn Trân không rời máy ảnh nữa. 

Một tác phẩm đáng nhớ khác là “Cất cánh” miêu tả hai công nhân kéo dây chảo vệ tinh trong những ngày đầu ngành bưu chính viễn thông Việt Nam bắt đầu hiện đại hóa. Bức ảnh mang đậm tính kỹ thuật đồng thời thấm đẫm tinh thần thời đại. Đó là giai đoạn ngành bưu chính viễn thông Việt Nam đang từng bước chuyển mình theo nhịp hiện đại hóa. Tác phẩm vinh dự nhận Tặng thưởng VHNT Việt Nam năm 1999, giải Nhì đề tài công nhân Thừa Thiên Huế năm 1999, giải Nhì ảnh đẹp Bưu điện năm 2000. Cùng năm đó, ông được kết nạp vào Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam.

“Khinh khí cầu giữa lòng di sản” cũng là một tác phẩm dấu ấn của Trân. Trên nền trời xanh đang ngả màu mật ong, những khinh khí cầu chầm chậm trôi như những giấc mơ tuổi thơ chưa kịp đặt tên. Tác phẩm níu giữ khoảnh khắc ấy bằng một cảm quan đầy trang trọng và nâng niu. Ánh sáng đổ nghiêng lên tường thành rêu phủ, lên mái ngói hoàng cung, tạo ra một không gian ấm và sâu, một bức họa lặng lẽ mà rạo rực. Góc chụp của NSNA Đặng Văn Trân là sự tin tưởng vào tự nhiên, vào cách mà bầu trời tự sắp đặt cho lễ hội một bố cục riêng, hài hòa, ngẫu hứng mà vẫn chặt chẽ. Đó là điều mà kỹ thuật không thể tạo ra nếu thiếu trực cảm nghệ sĩ.

Vũ điệu chài

Trong khi đó “Góc phố cổ” khiến người xem lặng đi như trước một câu hát cũ cất lên giữa phố Hội sau cơn mưa chiều. Tường vôi bong tróc, mái ngói trầm tư, bóng cửa sổ khuyết như mắt người già mỏi mòn chờ đợi. Cả không gian phủ một lớp thời gian rệu rã, cũ mòn và đầy vết tích. Nhưng ngay giữa tấm nền xám tro ấy, một dải đèn lồng bừng lên như chuỗi sắc màu được ai rút ra từ ký ức. Màu áo xanh của người đàn bà, dáng đứng thấp thoáng nghiêng mình gợi lên hình ảnh cần mẫn, của một người gìn giữ ánh sáng trong đêm. Tác phẩm được trao Giải nhì Khoảnh khắc Việt Nam năm 2003, Giải C Giải thưởng VHNT Cố đô 1998 - 2003.

Khi được hỏi vì sao lại chọn đề tài đời thường, NSNA Đặng Văn Trân bảo rằng, những hình ảnh ấy gần gũi và chạm đến tâm hồn ông nhất. Một bà cụ bán hàng rong, một đứa trẻ mồ côi, một ánh nhìn đầy hoài niệm giữa phố cổ… tất cả đều gợi lên trong ông những dòng chảy cảm xúc.

Trong một thời đại nơi ảnh có thể được cắt ghép, chỉnh sửa bằng công nghệ, NSNA Đặng Văn Trân vẫn tin vào giá trị thực tế của khoảnh khắc. Cắt ghép có thể chấp nhận trong nghệ thuật tự do, nhưng với ông, một tác phẩm phong cảnh hay đời thường thì phải là thật, thật như đời, như chính cuộc đời ông đã sống, đã cống hiến. “Cái đẹp phải có thật, phải chụp bằng mắt và tim”, ông nói.