 |
| Trang bìa hai cuốn sách phong bằng lụa của bà Điềm tần Nguyễn Đình Thị Bạch Liên. |
Trong chuyến khảo sát tại từ đường Thái tử Thiếu bảo Nguyễn Đình Hòe ở phố cổ Gia Hội (số 12 đường Bạch Đằng, phường Phú Xuân, thành phố Huế), chúng tôi có dịp tiếp cận hai cuốn sách phong bằng lụa của bà Điềm tần Nguyễn Đình Thị Bạch Liên. Không chỉ là những hiện vật mang giá trị mỹ thuật cung đình tinh xảo, hai cuốn sách phong này còn là nguồn tư liệu quý, góp phần soi sáng chế độ phong tước và nghi lễ hoàng cung dưới hai triều Vua Khải Định và Vua Bảo Đại.
Hình thức và nghệ thuật của hai cuốn sách phong bằng lụa
Trong hệ thống nghi lễ và chế độ phong tước của Triều Nguyễn, việc ban cấp sách phong là một nghi thức quan trọng, thể hiện uy quyền của hoàng đế và sự ghi nhận chính thức đối với người được phong. Tùy theo cấp bậc và đối tượng, sách phong có thể được chế tác từ nhiều chất liệu khác nhau như vàng, bạc, đồng, giấy hoặc lụa. Trong đó, sách lụa hay còn gọi là thể sách được sử dụng phổ biến từ thời Vua Thiệu Trị (năm 1846) trở về sau.
Hai cuốn sách phong của bà Điềm tần Nguyễn Đình Thị Bạch Liên đều được chế tác từ lụa gấm vàng, trang trọng và quý phái. Cuốn thứ nhất, do Vua Khải Định ban vào năm 1922, có dạng hình chữ nhật (dài 19,6cm, rộng 30,4cm), gồm hai trang bìa và ba trang ruột kép. Các trang được may nối khéo léo bằng chỉ cùng màu, tạo nên sự liền mạch và tinh xảo.
Điểm nổi bật của cuốn sách phong là nghệ thuật thêu trang trí công phu. Trên hai trang bìa, hình rồng được thêu nổi với tư thế uốn lượn mềm mại, biểu trưng cho quyền lực hoàng gia. Bao quanh là những cụm mây ngũ sắc, phía dưới là mô típ tam sơn thủy ba. Viền sách được trang trí bằng hoa văn tổ ong, bên trong mỗi ô là một bông hoa tám cánh tinh xảo. Ngoài ra, các họa tiết thuộc bộ bát bửu cũng được thêu xen kẽ, tạo nên bố cục hài hòa và giàu ý nghĩa biểu tượng.
Phần nội dung được thể hiện bằng chữ Hán, thêu bằng chỉ màu tím trên nền lụa vàng, tạo nên sự tương phản rõ nét, vừa trang nghiêm vừa mềm mại. Cuốn sách thứ hai, do Vua Bảo Đại ban vào năm 1939, có hình thức tương tự, song phần văn bản được thêu bằng chỉ màu hồng. Nền lụa còn được trang trí các họa tiết chùm nho, chữ “vạn thọ” và bát bửu, góp phần tạo nên sự khác biệt tinh tế về mặt thị giác.
Nhìn tổng thể, hai cuốn sách phong không chỉ là văn bản hành chính mà còn là tác phẩm nghệ thuật kết hợp giữa thư pháp và thêu may cung đình. Chúng phản ánh trình độ kỹ thuật cao của các nghệ nhân Triều Nguyễn, đồng thời thể hiện quan niệm thẩm mỹ đặc trưng của văn hóa cung đình Huế.
Giá trị tư liệu và ý nghĩa lịch sử - văn hóa
Nội dung của hai cuốn sách phong tập trung vào việc tấn phong và gia phong tước vị cho bà Nguyễn Đình Thị Bạch Liên. Mở đầu là những lời ca ngợi đức hạnh, phẩm chất của người được phong; tiếp đến là các lời giáo huấn mang tính chuẩn mực đạo đức gắn với tư tưởng Nho giáo; cuối cùng là lời ban phong chính thức của hoàng đế, xác lập vị trí của bà trong hệ thống cung giai Triều Nguyễn.
Qua đó có thể thấy rõ quan niệm của Triều Nguyễn về vai trò của phụ nữ trong cung đình: Không chỉ đảm nhiệm việc quán xuyến nội cung mà còn là biểu tượng của đức hạnh, lễ nghi và trật tự xã hội. Những lời văn trong sách phong tuy mang tính khuôn mẫu của văn bản hành chính ban phong, nhưng vẫn thể hiện sự trân trọng của hoàng đế đối với người được phong. Đây cũng là một trong những tư liệu quý phản ánh đặc trưng thể loại của hệ thống văn bản hành chính dưới Triều Nguyễn, qua đó góp phần làm sáng tỏ giá trị văn chương và nghệ thuật ngôn từ của dòng văn bản cung đình này.
Về mặt tư liệu, hai cuốn sách phong không chỉ có giá trị trong việc nghiên cứu chế độ phong tước, nghi lễ cung đình và đời sống nội cung dưới các vua cuối triều Nguyễn, mà còn là nguồn tư liệu quý giúp giới nghiên cứu tiếp tục khai thác giá trị văn chương, nghệ thuật của hệ thống sách phong Triều Nguyễn nói riêng và văn chương cung đình Nguyễn nói chung.
Ở góc độ mỹ thuật, hai cuốn sách là minh chứng tiêu biểu cho sự phát triển của nghệ thuật thêu cung đình Huế với kỹ thuật tinh xảo, bố cục chặt chẽ và tính thẩm mỹ cao. Không chỉ dừng lại ở giá trị vật thể, phi vật thể và tư liệu, hai cuốn sách phong còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, là dấu ấn của một giai đoạn lịch sử đã qua, đồng thời là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa ký ức cá nhân và ký ức cộng đồng.
Việc phát hiện, nghiên cứu và giới thiệu hai cuốn sách phong bằng lụa của bà Điềm tần Nguyễn Đình Thị Bạch Liên không chỉ góp phần làm phong phú thêm nguồn tư liệu lịch sử và văn hóa Triều Nguyễn, mà còn giúp công chúng hiểu sâu sắc hơn về văn hóa cung đình Huế - một di sản quý báu cần được trân trọng, bảo tồn và phát huy cho các thế hệ mai sau.
Bà Điềm tần Nguyễn Đình Thị Bạch Liên sinh ngày 22 tháng 12 năm Giáp Thìn (1905), nguyên quán tại làng Hiền Lương, tỉnh Quảng Nam, nay thuộc địa phận thành phố Đà Nẵng. Bà là con gái của cụ Nguyễn Đình Dung và bà Nguyễn Thị Hoành; và là cháu nội của Thái tử Thiếu bảo Nguyễn Đình Hòe - một vị quan đại thần có địa vị và danh phận cao quý triều Vua Khải Định và Vua Bảo Đại.
Từ thuở nhỏ, bà đã được biết đến là người thông minh, đoan trang, hiếu thuận. Không chỉ sở hữu dung nhan khả ái, bà còn nổi bật bởi tư chất học vấn và nếp sống chuẩn mực. Chính những phẩm chất ấy đã đưa bà bước vào chốn hoàng cung khi mới 17 tuổi, vào năm Khải Định thứ 7 (1922). Tại đây, bà được Vua Khải Định tấn phong tước vị Ngũ giai Điềm Tần, trở thành một trong những phi tần của hoàng đế.