 |
| Khu vực khảo cổ ở Đại Cung Môn, Đại Nội Huế |
“Mảnh ghép” quan trọng
Dự án “Phục hồi di tích Đại Cung Môn” đã được HĐND tỉnh Thừa Thiên Huế (trước đây) phê duyệt chủ trương đầu tư tại Nghị quyết số 91/NQ-HĐND ngày 15/11/2024, với tổng mức đầu tư dự kiến hơn 64,6 tỷ đồng. Dự án do Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô (BTDTCĐ) Huế làm chủ đầu tư, Ban Quản lý dự án Di tích Cố đô Huế trực tiếp quản lý, thời gian thực hiện trong 4 năm.
Hiện dự án đang trình UBND TP. Huế phê duyệt để triển khai, dự kiến khởi công vào quý II/2026.
Đại Cung Môn từng là cổng chính của Tử Cấm Thành - khu vực dành riêng cho các sinh hoạt “nội đình” của hoàng gia Triều Nguyễn. Công trình nằm ở trung tâm mặt nam của Tử Cấm Thành, phía bắc điện Thái Hòa và phía trước điện Cần Chánh. Hai bên Đại Cung Môn có hai phường môn là Nhật Tinh ở phía đông và Nguyệt Anh ở phía tây.
Giám đốc Trung tâm BTDTCĐ Huế, ông Hoàng Việt Trung cho biết, Đại Cung Môn mang nhiều giá trị văn hóa, lịch sử, nghệ thuật đối với Tử Cấm Thành nói riêng, Quần thể di tích Cố đô Huế nói chung. Trong tổng thể 10 cửa của Tử Cấm Thành, đây là cổng quan trọng nhất và là cổng duy nhất nằm ở mặt nam, giữ vai trò kết nối không gian Hoàng thành với khu vực nội cung của Triều Nguyễn.
Theo các tư liệu lịch sử, Đại Cung Môn được xây dựng dưới triều Vua Minh Mạng vào năm 1833. Đến năm 1839, công trình được sơn son, thếp vàng, tạo nên diện mạo rực rỡ đặc trưng của kiến trúc cung đình. Về sau, dưới triều Thành Thái (1899), nền các điện được lát gạch hoa xi măng.
Trong suốt nhiều thập niên, Đại Cung Môn cùng các công trình xung quanh vẫn được triều đình bảo trì, tu sửa. Các tài liệu của Triều Nguyễn ghi lại nhiều lần kiểm tra, tu bổ điện Cần Chánh, Tả Vu, Hữu Vu và hệ thống trường lang quanh Đại Cung Môn.
Tuy nhiên, chiến tranh đã khiến công trình gần như biến mất hoàn toàn. Tháng 2/1947, Đại Cung Môn bị thiêu hủy. Trong nhiều thập niên tiếp theo, theo dòng thay đổi của thời cuộc, phần nền móng còn lại của Đại Cung Môn cũng đã bị biến đổi ít nhiều...
Tìm lại dấu tích
Ông Phùng Văn Hoàng, Phó Giám đốc Phụ trách BQL Dự án Di tích Cố đô Huế thuộc Trung tâm BTDTCĐ Huế thông tin: Căn cứ từ hệ thống tư liệu, nền móng nguyên gốc của kiến trúc Đại Cung Môn đã bị phá hủy và vùi lấp trong lòng đất, những gì chúng ta quan sát được hiện nay chỉ là kết quả của đợt tu sửa, gia cường vào những năm đầu thập kỷ 90.
Để chuẩn bị cho dự án phục hồi, tháng 4/2025, Trung tâm BTDTCĐ Huế cùng Bảo tàng Lịch sử Quốc gia phối hợp tiến hành khai quật khảo cổ tại khu vực di tích Đại Cung Môn. Bà Phùng Phương Thảo, phụ trách quản lý dự án Đại Cung Môn - Ban Quản lý Dự án Di tích Cố đô Huế cho biết, các nhà khảo cổ đã mở 6 hố khai quật và 8 hố kiểm tra, với tổng diện tích hơn 60m².
“Kết quả khai quật giúp xác định được vị trí và dấu tích nền móng nguyên gốc của Đại Cung Môn, cung cấp những cứ liệu quan trọng về lịch sử hình thành, quy mô, kết cấu và mặt bằng kiến trúc, làm cơ sở cho công tác bảo tồn và phục hồi di tích”, bà Thảo cho hay.
Một phát hiện đáng chú ý là nền móng Đại Cung Môn nằm chồng lên dấu tích của hai cửa Tả Túc, Hữu Túc cùng một phần nền móng phía sau điện Thái Hòa thời Gia Long (giai đoạn 1804 - 1833). Ngoài ra, khảo cổ còn phát hiện đoạn bó vỉa của đường Dũng đạo thời Minh Mạng chạy xuyên qua gian giữa Đại Cung Môn, nối trục điện Thái Hòa với điện Cần Chánh.
Trong quá trình khai quật, đã thu thập được 402 mảnh hiện vật, bao gồm vật liệu kiến trúc, đồ gốm men, đồ sành và đinh sắt dùng trong kết cấu gỗ. Niên đại của các hiện vật trải dài từ thế kỷ XVI đến đầu thế kỷ XX.
“Trong quá trình nghiên cứu và lập hồ sơ phục hồi Đại Cung Môn, một điều khá may mắn là công trình này có khá nhiều ảnh tư liệu và ghi chép lịch sử quan trọng. Kết hợp các nguồn tư liệu này với kết quả khảo cổ và khảo sát đã giúp xác định rõ vị trí, quy mô và kết cấu nguyên gốc của công trình, tạo cơ sở vững chắc cho phương án phục hồi”, bà Thảo nói.
Hoàn thiện trục trung tâm Hoàng thành
Dự án phục hồi di tích Đại Cung Môn được triển khai theo các quy định của Luật Di sản văn hóa, Luật Xây dựng, Luật Đầu tư công và các văn bản chuyên ngành về tu bổ di tích. Nguyên tắc chung là giữ tối đa tính chân xác của di tích, đồng thời kế thừa kinh nghiệm nhiều năm trong công tác bảo tồn di tích Huế.
Theo hồ sơ thiết kế, Đại Cung Môn sẽ được phục hồi với quy mô 5 gian, kết cấu nhà kiểu truyền thống Huế. Hệ khung gỗ và mái sẽ được phục hồi bằng gỗ lim, tái tạo các chi tiết chạm khắc hoa văn trên bề mặt cấu kiện gỗ. Hệ liên ba và vách cửa được chạm khắc theo motif “nhất thi - nhất họa”. Hai bức hoành phi “Đại Cung Môn” và “Càn Thành Cung” cũng được phục hồi cùng các chi tiết hoa văn.
Toàn bộ hệ khung gỗ sẽ được sơn son, thếp vàng. Phần mái sẽ được lợp ngói ống hoàng lưu ly theo phương pháp truyền thống. Các con giống trang trí trên bờ nóc, bờ quyết sẽ được phục hồi bằng pháp lam và khảm sành sứ. Đặc biệt, “một phần nền móng thời Minh Mạng được phát hiện qua khai quật khảo cổ sẽ được bảo tồn nguyên trạng và trưng bày tại chỗ bằng tấm kính cường lực kích thước 1m x 1m, giúp du khách có thể quan sát trực tiếp dấu tích lịch sử”, ông Phùng Văn Hoàng - Phó Giám đốc Phụ trách BQL Dự án Di tích Cố đô Huế thông tin.
Theo ông Phùng Văn Hoàng, Đại Cung Môn nằm trên tuyến tham quan chính của du khách sau khi rời điện Thái Hòa để vào khu vực Tử Cấm Thành, vì vậy, trong quá trình thi công, các đơn vị sẽ có phương án điều chỉnh tuyến tham quan để không ảnh hưởng đến du khách.
Khi hoàn thành, dự án phục hồi Đại Cung Môn sẽ góp phần phát huy giá trị di tích và dần hoàn thiện các công trình nằm trên trục trung tâm Hoàng thành Huế, kết nối các di tích Ngọ Môn, điện Thái Hòa, điện Cần Chánh, hệ thống Trường Lang và điện Kiến Trung.