Chất Huế trong tranh

Tác phẩm Lễ Truyền lô của cố họa sĩ Đỗ Kỳ Hoàng bằng chất liệu sơn mài tái hiện lại một nghi lễ cung đình

“Họa sĩ cung đình”

Dù vẽ bằng nhiều chất liệu nhưng khi nhắc đến tranh của cố họa sĩ Tôn Thất Đào (1910 - 1979) lập tức người yêu tranh sẽ nhớ ngay đề tài Huế trong sự nghiệp sáng tác của danh họa từng là hiệu trưởng đầu tiên của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Huế. Ngày nay, trong căn nhà của cố họa sĩ trên đường Mạc Đĩnh Chi (phường Phú Xuân) con cháu vẫn bảo quản hàng chục tác phẩm với nhiều chất liệu khác nhau. Thấp thoáng trong đó, có nhiều tác phẩm được vẽ khá sớm và điển hình cho hội họa của Tôn Thất Đào vào những năm 40, 50 của thế kỷ trước.

Trong rất nhiều tác phẩm ấy không khó để nhận ra những bức tranh vẽ về di sản, cảnh sắc Huế với đủ kích thước dù trải qua hàng chục năm vẫn chất chứa cảm xúc với những ai đối diện. Ở đó, những thắng cảnh tuyệt đẹp của di sản Huế lần lượt hiện ra như: Sân chầu lăng Tự Đức (1939), Phong cảnh lăng Minh Mạng (1940), Kinh thành Huế (1940), Nhà thủy tạ lăng Tự Đức (1942)…

Những cảnh sắc, di sản vẫn còn đó nhưng khi đối diện người xem như đi ngược dòng thời gian với mảng màu đài các phảng phất thơ mộng. Không chỉ vậy, ẩn hiện trong mỗi tác phẩm, người họa sĩ từng tốt nghiệp Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương như ngầm nhắn gửi thông điệp về tinh thần bảo tồn những giá trị văn hóa của cha ông đến với hậu thế.

Ông Phan Thanh Quang, giảng viên Trường Đại học Nghệ thuật (Đại học Huế) và cũng là người cháu rể của cố họa sĩ Tôn Thất Đào cho biết, cụ Đào từng có thời gian vào cung dạy vẽ dưới thời vua Bảo Đại. Chính giai đoạn này cụ có cơ hội tiếp xúc với những công trình kiến trúc nguy nga, tráng lệ mà không phải họa sĩ nào cũng may mắn được tiếp cận. Với tài năng thiên bẩm, những tác phẩm vẽ về cung đình Huế đã ra đời từ đó, gắn liền với tên gọi mà nhiều người đặt cho cụ: “Họa sĩ cung đình”. “Ở tranh phong cảnh, thấy rõ được cái tình với Huế, phảng phất cảnh sương khói khi chiều tà hòa quyện với không gian bao phủ trên các chi tiết vốn cổ, cùng cỏ cây hoa lá đất Kinh thành. Chất Huế gắn quá sâu, thể hiện qua nét vẽ và màu sắc, những hàng cây sứ cổ của Huế trong tranh…”, ông Quang chia sẻ.

Một góc Hoàng cung Huế qua nét vẽ của cố họa sĩ tài danh Tôn Thất Đào

Di sản trong lòng di sản

Không riêng gì cụ Tôn Thất Đào, rất nhiều họa sĩ Huế sau này cũng theo đuổi đề tài văn hóa, di sản Huế và để lại nhiều tác phẩm làm nên tên tuổi. Nhiều trong số đó là hai cố họa sĩ Tôn Thất Văn và Đỗ Kỳ Hoàng mà ngày nay có tranh nằm trong bộ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Huế.

Từng được đưa ra triển lãm, bức tranh bằng chất liệu sơn dầu với kích thước khá lớn vẽ về lăng vua Tự Đức đã khiến nhiều người trầm trồ, choáng ngợp. Gần nhất, tác phẩm được ví “di sản trong lòng di sản” được trưng bày trong dịp kỷ niệm 7 năm thành lập Bảo tàng Mỹ thuật Huế vào dịp cuối tháng 11/2025. Bằng nét vẽ tài hoa, cố họa sĩ dòng dõi Tôn Thất đã chuyển tải được sự thướt tha, mềm mại của tà áo dài trên nền cảnh sắc cổ kính của lăng vị vua thứ 4 Triều Nguyễn, xa xa là những công trình kiến trúc cổ kính, thơ mộng như Xung Khiêm Tạ, Dũ Khiêm Tạ và những ngọn đồi nhấp nhô, cùng cây cổ thụ và đồi thông…

Người yêu di sản, lịch sử cũng sẽ mê mẩn trước tác phẩm “Lễ Truyền lô” bằng chất liệu sơn mài của cố họa sĩ Đỗ Kỳ Hoàng được Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế tặng Bảo tàng Mỹ thuật Huế năm 2023. Bức tranh với 4 tấm ghép lại đã tái hiện lễ vinh danh tiến sĩ Triều Nguyễn diễn ra ngay trước không gian Ngọ Môn vô cùng trang nghiêm. Đó như câu chuyện lịch sử được gói gọn trong tác phẩm nghệ thuật. Xem tranh không chỉ thấy được tài hoa của người vẽ, mà còn hiểu hơn một giai đoạn lịch sử, hiểu hơn về lễ hội cung đình của Triều Nguyễn xưa mà ngày nay khi có dịp cũng được tái hiện.

Từng tiếp cận nhiều tác phẩm của các họa sĩ tiền bối tên tuổi vẽ về đề tài Huế, TS. họa sĩ Nguyễn Thiện Đức, Chủ tịch Hội Mỹ thuật TP. Huế lòng dạt dào cảm xúc bảo rằng, may mắn khi được đứng trước những “di sản trong lòng di sản” - những tác phẩm vẽ về di sản giờ đây cũng trở thành di sản.

“Các họa sĩ tiền bối là những bậc thầy có tên tuổi đã để lại cho hậu thế những tác phẩm vẽ về đề tài Huế bằng cảm quan nghệ thuật tạo hình với năng lực sáng tạo tuyệt vời. Những tác phẩm ấy vô cùng quý vì đã ghi chép trung thực về một giai đoạn lịch sử nhất định” - người đứng đầu Hội Mỹ thuật TP. Huế nhận định và nhìn nhận - những tác phẩm ấy như những “chứng nhân” khiến người đối diện không chỉ yêu, hiểu thêm tác giả mà càng thấm tình với Huế.