 |
| Điều tra bệnh héo rũ trên cây lạc |
Từ nhu cầu thực tiễn
Lạc là một trong những cây trồng chủ lực tại khu vực miền Trung, góp phần tạo sinh kế cho hàng chục nghìn hộ nông dân. Tuy nhiên, nhiều năm qua, người trồng lạc phải đối mặt với nhóm bệnh héo rũ do nấm gây ra, đặc biệt là bệnh héo rũ gốc mốc đen và gốc mốc trắng. Đây là các loại bệnh có nguồn gốc từ đất, tồn tại lâu dài và rất khó kiểm soát, dù người dân đã sử dụng thuốc bảo vệ thực vật hóa học nhưng vẫn không mang lại hiệu quả rõ rệt.
Từ yêu cầu thực tiễn đó, năm 2021, nhóm nghiên cứu thuộc Khoa Nông học, Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Huế đã triển khai đề tài nghiên cứu ứng dụng công nghệ sinh học nhằm tạo ra chế phẩm vi sinh phòng bệnh cho cây lạc. Sau 3 năm, đến năm 2024, đề tài được nghiệm thu và cho ra sản phẩm hoàn chỉnh mang tên BAZ04.
PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Thủy, bộ môn bảo vệ thực vật, Khoa Nông học, Trường Đại học Nông Lâm, Đại học Huế, chủ nhiệm đề tài cho biết, nhóm nghiên cứu lựa chọn hướng tiếp cận dựa trên hệ vi sinh vật bản địa. Đây là những chủng vi sinh thích nghi tự nhiên với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng miền Trung.
Theo PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Thủy, bệnh héo rũ xuất phát từ đất nên thuốc hóa học hầu như không phát huy hiệu quả. Vì vậy, giải pháp sinh học sử dụng vi sinh vật đối kháng là hướng đi phù hợp và bền vững hơn.
Qua quá trình nghiên cứu, hàng trăm chủng vi sinh vật đã được phân lập, trong đó ba chủng vi khuẩn ưu tú thuộc nhóm Bacillus được lựa chọn để tạo thành chế phẩm đa chủng BAZ04. Các chủng này có khả năng sinh enzyme như glucanase, chitinase và cellulase - những enzyme giúp phá vỡ cấu trúc tế bào nấm bệnh, cho hiệu quả kiểm soát bệnh cao.
Không chỉ dừng ở phòng thí nghiệm, nhóm nghiên cứu còn xây dựng quy trình sản xuất chế phẩm và quy trình sử dụng ngoài đồng ruộng, bảo đảm tính ứng dụng thực tiễn. Việc phun chế phẩm theo 2 giai đoạn, ngay sau gieo hạt và sau 15 ngày gieo hạt giúp tăng sinh trưởng cây, giảm tỷ lệ nhiễm bệnh và cải thiện năng suất.
Thương mại hóa sản phẩm
Điểm nổi bật của đề tài là hiệu quả đã được kiểm chứng qua nhiều vụ sản xuất thực tế tại TP. Huế và tỉnh Quảng Trị. Tại các mô hình trình diễn, chế phẩm BAZ04 giúp giảm tỷ lệ bệnh héo rũ trên cây lạc đạt trên 80 - 85%, đồng thời làm tăng năng suất từ 20 - 22% so với ruộng canh tác truyền thống. Lợi nhuận của nông dân tăng thêm hàng chục triệu đồng mỗi ha.
Ông Trần Hiếu, xã Phú Vang đã sử dụng chế phẩm BAZ04 trên diện tích 1.000m² cây lạc trong các vụ trồng vừa qua. Theo ông Hiếu, trước đây bệnh héo rũ thường khiến cây chết rải rác, năng suất giảm đáng kể dù đã dùng nhiều loại thuốc. Sau 3 vụ áp dụng chế phẩm vi sinh, tỷ lệ phòng bệnh đạt trên 85%, cây phát triển đồng đều, năng suất ổn định hơn.
Một số hộ trồng lạc tại phường Hương Trà sau khi sử dụng chế phẩm vi sinh BAZ04 cũng thừa nhận, chế phẩm không chỉ giúp phòng trừ được bệnh héo rũ trên cây lạc hiệu quả mà còn giúp đất canh tác tơi xốp hơn, giảm chi phí thuốc hóa học và công chăm sóc. Sản phẩm này góp phần giảm ô nhiễm môi trường, bảo tồn hệ vi sinh vật đất và hướng tới sản xuất nông nghiệp sạch, hữu cơ. Các mô hình sản xuất cũng cho thấy hiệu quả kinh tế rõ rệt. Năng suất lạc tại ruộng sử dụng chế phẩm đạt khoảng 3 tấn/ha, cao hơn khoảng 0,7 tấn/ha so với ruộng đối chứng. Lãi thuần tăng từ 10 đến hơn 36 triệu đồng/ha tùy khu vực canh tác.
Một điểm mới của đề tài là việc sử dụng vi sinh vật bản địa đa chủng. Nhờ thích nghi tốt với nhiệt độ và độ ẩm địa phương, chế phẩm hoạt động ổn định hơn so với nhiều sản phẩm nhập ngoại, đồng thời giúp giảm chi phí đầu vào cho người sản xuất.
Hiện nay, nhóm nghiên cứu đang triển khai mô hình thử nghiệm trên cánh đồng mẫu lớn tại HTX Văn Xá Tây, phường Hương Trà nhằm hoàn thiện quy trình sản xuất đại trà. Song song đó, đề tài đã hợp tác với doanh nghiệp tại Quảng Trị để chuyển giao công nghệ và thương mại hóa sản phẩm. Theo kế hoạch, đến cuối năm 2026, chế phẩm BAZ04 sẽ được sản xuất hàng loạt để cung ứng cho thị trường khu vực miền Trung, nơi có gần 70.000ha trồng lạc và nhu cầu phòng bệnh sinh học rất lớn.
PGS.TS. Nguyễn Thị Thu Thủy cho rằng, giá trị lớn nhất của đề tài không chỉ nằm ở sản phẩm khoa học mà ở khả năng đưa khoa học công nghệ phục vụ trực tiếp sản xuất. Khi nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân cùng tham gia chuỗi giá trị, kết quả nghiên cứu mới thực sự phát huy hiệu quả.
Thành công của chế phẩm vi sinh BAZ04 cho thấy khoa học công nghệ đang giải quyết những vấn đề khó trong sản xuất nông nghiệp, tạo ra giải pháp thân thiện với môi trường, nâng cao năng suất và thu nhập cho người nông dân. Từ những ưu việt của kết quả nghiên cứu, công trình đã đạt giải Nhất tại Hội thi Sáng tạo kỹ thuật thành phố Huế năm 2025 và vừa đạt giải Nhì Giải thưởng Sáng tạo Khoa học Công nghệ Việt Nam năm 2025. Đây là thành quả khẳng định giá trị của nghiên cứu khoa học gắn liền với hiệu quả sản xuất và phục vụ đời sống người dân là yêu cầu cốt yếu, hiện thực hóa Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị về tạo đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.