 |
| Thu gom, xử lý nguồn phóng xạ tại buổi diễn tập ứng phó sự cố bức xạ, hạt nhân |
Những nguy cơ tiềm ẩn
Ở các bệnh viện lớn của thành phố như Bệnh viện Trung ương Huế, Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Huế, nhiều thiết bị hiện đại như máy xạ trị, máy chụp cắt lớp vi tính (CT), máy SPECT/CT, máy PET/CT… đang được vận hành phục vụ chẩn đoán và điều trị bệnh đều có bức xạ. Bên cạnh đó, các đơn vị còn sử dụng một số nguồn phóng xạ có mức độ nguy hiểm cao như Co-60 hay Cs-137 trong xạ trị ung thư và chiếu xạ y tế. Mặc dù các nguồn này được lắp đặt trong hệ thống che chắn nghiêm ngặt, phòng đặt nguồn có tường bê tông dày, camera giám sát và các lớp bảo vệ an ninh nhiều tầng, nhưng đây vẫn là những nguồn có nguy cơ cao khi xảy ra sự cố.
Chia sẻ tại khóa đào tạo về an toàn bức xạ trong y tế và công nghiệp trên địa bàn thành phố năm 2026, giảng viên đến từ Trung tâm Thông tin và Đào tạo của Cục An toàn bức xạ và hạt nhân cho rằng, thực tế tại các khu vực xạ trị, chụp phim ở các bệnh viện, quy trình vận hành được kiểm soát rất chặt chẽ. Tuy nhiên, chỉ cần một sai sót nhỏ về kỹ thuật hoặc thiết bị xuống cấp, nguy cơ phơi nhiễm bức xạ vẫn có thể xảy ra, ảnh hưởng trực tiếp đến nhân viên y tế cũng như bệnh nhân.
Không chỉ trong y tế, lĩnh vực công nghiệp trên địa bàn cũng tiềm ẩn rủi ro về bức xạ. Tại các doanh nghiệp sản xuất xi măng, bia, các nguồn phóng xạ kín được sử dụng để đo và phân tích thành phần vật liệu trên dây chuyền thường được đặt cố định trong thiết bị, có vỏ bọc bảo vệ và hệ thống cảnh báo. Tuy nhiên, trong các tình huống như cháy nổ, hư hỏng thiết bị hoặc quản lý lỏng lẻo vẫn có thể xảy ra sự cố rò rỉ, thất lạc hoặc mất cắp nguồn phóng xạ.
Trong đời sống dân sinh, nguy cơ từ các nguồn phóng xạ "vô chủ" cũng không thể xem nhẹ, chúng có thể bị thu gom nhầm vào phế liệu kim loại. Trong khi đó, người thu mua phế liệu và các cơ sở chuyên thu mua thường khó nhận diện, dẫn đến nguy cơ phát tán nguồn phóng xạ ra môi trường.
Chị Phan Thị Ph. ở phường Phú Bài chuyên thu mua phế liệu cho biết, những người thu mua phế liệu như chị khi hành nghề thường ít quan tâm đến thành phần bên trong mà chủ yếu dựa vào kinh nghiệm để phán đoán, định giá món hàng. Vì thế, nhiều người không thể nhận biết đâu là vật liệu có nguy cơ phóng xạ để phòng tránh.
Nhận diện rủi ro để phòng ngừa hiệu quả
Hiện trên địa bàn thành phố, việc ứng dụng thiết bị bức xạ, nguồn phóng xạ chủ yếu trong lĩnh vực y tế và công nghiệp. Lĩnh vực y tế, có 190 thiết bị bức xạ dùng trong chẩn đoán, điều trị bệnh và 55 nguồn phóng xạ sử dụng trong chiếu xạ, xạ trị và làm nguồn chuẩn thiết bị y tế. Trong công nghiệp, có 11 nguồn phóng xạ và 10 thiết bị phát tia X được sử dụng trong phân tích, đo mức trên dây chuyền sản xuất. Ngoài ra, có 25 thiết bị phát tia X dùng trong soi chiếu an ninh, kiểm tra hàng hóa và có 2 nguồn phóng xạ gắn trên thiết bị sắc ký khí trong nghiên cứu, phân tích.
Theo ông Nguyễn Phước Nhân, Trưởng phòng Đổi mới sáng tạo - Sở Khoa học và Công nghệ, một trong những nguy cơ đáng chú ý là tình trạng nguồn phóng xạ nằm ngoài kiểm soát. Nhất là nguồn phóng xạ di động từ nơi khác di chuyển qua địa bàn hoặc xảy ra sự cố trong quá trình bảo dưỡng, lưu kho, vận chuyển.
Các nhà chuyên môn còn nhắc đến nguy cơ từ các nguồn phóng xạ có lớp vỏ kim loại, dễ bị nhầm lẫn với phế liệu. Nếu không được phát hiện kịp thời, những nguồn này có thể bị đưa vào các cơ sở tái chế, làm gia tăng nguy cơ phát tán phóng xạ ra môi trường và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Ngoài ra, các khu vực trọng điểm như sân bay, cửa khẩu, trung tâm thương mại, khu vực đông người… cũng tiềm ẩn nguy cơ bị lợi dụng để phát tán chất phóng xạ, gây hoang mang xã hội và ảnh hưởng đến an ninh, trật tự.
Ngoài các yếu tố an ninh, những sự cố kỹ thuật cũng là nguy cơ hiện hữu. Có thể do hư hỏng vật liệu che chắn tại phòng đặt thiết bị, lỗi vận hành, hoặc thiết bị xuống cấp theo thời gian. Trong điều kiện thiên tai, bão lũ, nguy cơ mất an toàn bức xạ cũng có thể xảy ra nếu hệ thống bảo vệ bị ảnh hưởng.
Vì thế, khi xây dựng giải pháp ứng phó, cảnh báo, Sở KH&CN đề xuất việc kiểm soát các nguy cơ này cần được thực hiện đồng bộ từ cơ quan quản lý nhà nước đến từng cơ sở sử dụng; đồng thời sớm xây dựng cơ sở dữ liệu quản lý nguồn phóng xạ.
Với vai trò quản lý, Sở KH&CN đã thực hiện cung cấp dịch vụ hành chính công toàn trình trực tuyến trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử đối với các thủ tục khai báo, cấp, gia hạn, sửa đổi, bổ sung Giấy phép sử dụng thiết bị bức xạ và cấp Chứng chỉ nhân viên bức xạ cho người phụ trách an toàn sử dụng thiết bị X-quang chẩn đoán y tế, thiết bị chụp cắt lớp vi tính tích hợp với thiết bị PET (PET/CT), SPECT (SPECT/CT), sử dụng thiết bị phát tia X trên địa bàn thành phố.
Bên cạnh đó, hằng năm, Sở KH&CN đều phối hợp với Cục An toàn bức xạ và hạt nhân tổ chức diễn tập ứng phó sự cố bức xạ, hạt nhân, các khóa đào tạo định kỳ về an toàn bức xạ nhằm nâng cao năng lực cho đội ngũ nhân viên tiến hành công tác bức xạ. Các khóa đào tạo chuyên môn không chỉ giúp người lao động nắm vững quy trình kỹ thuật mà còn nâng cao khả năng ứng phó với sự cố.