 |
| Tái hiện lễ Truyền Lô dưới triều Nguyễn. |
Dòng chảy đạo học qua đất kinh kỳ
Năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho lập Quốc Tử Giám tại Thăng Long, tiếp nối việc dựng Văn Miếu năm 1070 và tổ chức khoa thi Nho học đầu tiên năm 1075. Trong tiến trình củng cố quốc gia độc lập, những dấu mốc ấy cho thấy nhận thức sâu sắc của cha ông: muốn đất nước vững bền phải chăm lo việc học, tổ chức đào tạo và tuyển chọn những người đủ học vấn, phẩm hạnh để đảm đương công việc chung.
Khi triều Nguyễn định đô tại Huế, trách nhiệm đào tạo ở trung tâm đất nước được tiếp tục bằng một thiết chế mới. Năm 1803, Quốc học đường được xây dựng; năm 1821, đổi tên thành Quốc Tử Giám; đến năm 1908, trường được chuyển từ khu vực gần Văn Miếu ở phía tây thành phố vào bên trong Kinh thành. Những bước chuyển ấy ghi dấu vị trí của Huế trong lịch sử giáo dục quốc gia, nơi quy tụ sĩ tử và nuôi dưỡng đội ngũ trí thức phục vụ đất nước.
Giá trị còn lại của Quốc Tử Giám Huế vượt ra ngoài những công trình kiến trúc vốn cũng rất độc đáo, bởi phía sau không gian giảng đường là quan niệm về trách nhiệm của nhà nước đối với giáo dục, về mối liên hệ giữa đào tạo, tuyển chọn và sử dụng con người. Nhìn từ hôm nay, đó vẫn là một chuỗi công việc phải được tổ chức thống nhất: đào tạo thiếu gắn kết với sử dụng sẽ làm hao phí nguồn lực, còn tuyển dụng thiếu nền tảng bồi dưỡng lâu dài khó tạo được đội ngũ kế cận.
Tất nhiên, giáo dục khoa cử có những giới hạn lịch sử về đối tượng tiếp cận, nội dung và phương thức học tập. Sự trân trọng di sản đòi hỏi nhận thức đầy đủ về những giới hạn ấy, đồng thời chắt lọc giá trị bền vững của tinh thần hiếu học, sự nghiêm cẩn với tri thức và ý thức gắn học vấn với trách nhiệm xã hội, để truyền thống trở thành nguồn lực đổi mới.
 |
| Lễ tuyên dương “Học sinh danh dự toàn trường” năm học 2025 - 2026 tổ chức trước Đại Nội Huế. |
Quốc Học và chiều sâu của sự học
Trong dòng chảy ấy, Trường Quốc Học Huế, được thành lập năm 1896, mở ra một dấu mốc khác của giáo dục trên đất kinh kỳ. Quốc Tử Giám triều Nguyễn và Trường Quốc Học là hai thiết chế khác nhau về lịch sử, tổ chức và chương trình, nhưng cùng góp phần bồi đắp vị thế của Huế như một vùng đất coi trọng học vấn, nơi các thế hệ tiếp nhận tri thức và tìm kiếm con đường phụng sự đất nước.
Ngôi trường bên sông Hương, nơi người thanh niên Nguyễn Tất Thành từng học tập, trưởng thành, gợi mở một chiều sâu đặc biệt của sự học: tri thức có thể nuôi dưỡng khả năng nhận thức thời cuộc, thôi thúc suy nghĩ độc lập và hình thành trách nhiệm trước vận mệnh dân tộc. Giá trị giáo dục vì vậy phải được nhìn trong cả quá trình trưởng thành của con người, từ tiếp nhận kiến thức đến lựa chọn cách sống và hành động.
Năm 2026, khi kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam gặp dấu mốc 130 năm Trường Quốc Học Huế, điều đáng suy ngẫm là khả năng tiếp nối chiều sâu ấy trong giáo dục hôm nay. Các giải thưởng có thể làm rạng danh nhà trường, nhưng để tài năng trưởng thành còn cần người hướng dẫn, môi trường nghiên cứu, cơ hội thử sức và sự đồng hành bền bỉ sau những lễ tuyên dương.
Bởi vậy, truyền thống hiếu học của Huế cần được phát huy thành văn hóa thực học, trong đó người học được khuyến khích đặt câu hỏi, phản biện có căn cứ, trung thực với kết quả và biết hợp tác để giải quyết vấn đề. Tôn sư trọng đạo cũng phải được thể hiện bằng điều kiện làm nghề xứng đáng cho nhà giáo, sự tôn trọng chuyên môn và môi trường cho phép thầy cô đổi mới. Khi người thầy được phát huy năng lực, học trò được nuôi dưỡng tư duy độc lập, đạo học mới có sức sống trong một xã hội biến đổi nhanh.
 |
| Biểu diễn văn nghệ tại lễ kỷ niệm 130 năm thành lập Trường THPT chuyên Quốc Học - Huế. Ảnh: FB Đoàn trường Quốc Học - Huế |
Trọng dụng phải trở thành cơ hội cống hiến
Tư tưởng “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” đặt trí tuệ và phẩm hạnh con người trong quan hệ với sự hưng thịnh của đất nước. Qua nhiều thời kỳ, Đảng đã kế thừa và phát triển tư tưởng ấy trong chủ trương nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài, đồng thời đặt giáo dục trong sự nghiệp giải phóng con người và phát huy quyền làm chủ của Nhân dân.
Các nghị quyết về xây dựng đội ngũ trí thức, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, giáo dục và văn hóa đang tạo nên một định hướng thống nhất: phát triển đất nước phải dựa ngày càng sâu vào chất lượng con người và năng lực sáng tạo. Trong đó, Nghị quyết 71-NQ/TW đặt ra yêu cầu nâng tầm giáo dục đại học, gắn đào tạo tài năng với nghiên cứu và tăng cường hợp tác giữa Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp.
Đặc biệt, gần đây nhất, Kết luận 105-KL/TW ngày 15/10/2026 về thu hút và trọng dụng nhân tài trong các ngành, lĩnh vực mũi nhọn nhấn mạnh việc nhận diện nhân tài thông qua phẩm chất, năng lực thực tế, sản phẩm và giá trị đóng góp; bằng cấp, chức vụ hay thâm niên không tự thân bảo đảm một người có tài năng đáp ứng nhiệm vụ. Quan điểm ấy mở đường cho cách sử dụng con người công bằng và thực chất hơn.
Đổi mới quan trọng nằm ở việc lựa chọn người tài từ yêu cầu nhiệm vụ, giao việc đúng sở trường và bảo đảm thẩm quyền, nguồn lực tương ứng; kết quả phải được xem xét qua chất lượng sản phẩm và giá trị tạo ra. Điều này đòi hỏi cơ quan sử dụng nhân tài thay đổi cả cách giao việc lẫn cách chịu trách nhiệm, bởi lời mời gọi sẽ khó thuyết phục nếu người được mời vẫn phải làm việc trong những ràng buộc khiến năng lực không thể phát huy.
Từ đó, có thể thấy trọng dụng là một phép thử đối với năng lực quản trị. Một tổ chức biết dùng người phải đủ công tâm để nhận ra tài năng, đủ bản lĩnh để giao việc khó và đủ cầu thị để lắng nghe ý kiến khác biệt; sự trân trọng chỉ trở nên đáng tin khi được chuyển thành cơ hội cống hiến cụ thể, có thể kiểm chứng.
 |
| Văn Miếu Huế hôm nay |
Để Huế trở thành nơi tài năng phát triển
Đối với Huế, yêu cầu ấy càng có ý nghĩa khi thành phố bước vào giai đoạn phát triển mới, cần đồng thời bảo tồn chiều sâu văn hóa và nâng cao năng lực cạnh tranh. Những nền tảng giáo dục, y tế, di sản và nghệ thuật tạo điều kiện thuận lợi để thu hút trí thức, nhưng lợi thế chỉ trở thành động lực khi được kết nối bằng những nhiệm vụ rõ ràng, cơ chế hợp tác hiệu quả và môi trường làm việc có sức hấp dẫn.
Trước hết, Huế cần cụ thể hóa nhu cầu nhân tài bằng những bài toán phát triển của chính mình: bảo tồn di tích trong điều kiện khí hậu khắc nghiệt; số hóa, nghiên cứu và khai thác di sản; nâng chất lượng y tế chuyên sâu; phát triển công nghiệp văn hóa; quản trị đô thị thích ứng với thiên tai. Mỗi bài toán phải xác định được người chủ trì, sản phẩm cần đạt, thời hạn và nguồn lực, để việc thu hút nhân tài đi thẳng vào nhu cầu thực tiễn.
Cùng với đó, cần tạo sự kết nối liên thông giữa trường phổ thông, Đại học Huế, cơ sở nghiên cứu, bệnh viện, doanh nghiệp và các đơn vị bảo tồn. Học sinh có năng khiếu cần được tiếp cận người hướng dẫn; sinh viên có ý tưởng cần có nơi thử nghiệm; nhà khoa học cần có đối tác ứng dụng. Thành tích của Trường THPT Chuyên Quốc Học và các cơ sở giáo dục sẽ tạo ảnh hưởng sâu rộng hơn khi được tiếp nối bằng cơ hội phát triển nghề nghiệp lâu dài.
Huế cũng cần mở rộng cách thức kết nối với trí thức đang làm việc ở những địa phương khác và ở nước ngoài, thông qua đồng nghiên cứu, hướng dẫn chuyên môn, chuyển giao công nghệ, hợp tác theo dự án. Đóng góp cho quê hương có thể được thực hiện bằng nhiều hình thức; điều quyết định là thành phố có tạo được công việc đáng làm, cơ chế đáng tin và quan hệ hợp tác được tôn trọng hay không.
Đồng thời, Quốc Tử Giám, Văn Miếu và Trường THPT Chuyên Quốc Học cần được kết nối trong các chương trình giáo dục di sản dựa trên tư liệu xác thực, giúp người trẻ hiểu rằng học vấn luôn gắn với nhân cách, danh dự và trách nhiệm. Từ hiểu biết ấy, niềm tự hào có thể chuyển thành động lực học tập, nghiên cứu và dấn thân.
Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam chính là dịp Huế nhìn lại khả năng nuôi dưỡng và sử dụng nguồn lực quý giá nhất của mình. Khi người có năng lực được tin cậy, được giao việc xứng tầm và được đánh giá công bằng, truyền thống trọng hiền tài sẽ hiện diện trong từng quyết định phát triển; và chiều sâu văn hiến của đất kinh kỳ sẽ tiếp tục được bồi đắp bằng những giá trị mới do thế hệ hôm nay tạo dựng.