Thịnh thời, Huế là một thành phố - kinh đô xanh màu thiên nhiên với hàng chục khu vườn ngự, hàng trăm phủ đệ, nhà vườn, chùa chiền, đàn miếu và những khu lăng tẩm mênh mông ở phía thượng nguồn sông Hương. Bản thân dòng sông cũng là một dải lụa xanh nối kết giữa miền kinh thành ở phía đông và miền lăng tẩm ở phía tây, tạo nên một sự cân bằng tuyệt vời giữa hai cõi âm-dương, điều chỉ riêng có ở đô thị Huế.
Vườn ngự, tức vườn hoàng gia, được xây dựng cả bên trong và bên ngoài hoàng cung, là nơi tập hợp hoa thơm cỏ lạ trong cả nước và in dấu ấn của những bàn tay nghệ nhân tài hoa nhất về nghệ thuật đắp giả sơn, tạo mặt nước, tạo cây kiểng và xây dựng các kiến trúc nghệ thuật. Ít ai biết rằng, tại kinh đô Huế từng có hơn 30 khu vườn ngự với những phong cách riêng rất đặc sắc. Riêng trong Hoàng thành và Tử cấm thành đã có đến 5 khu vườn ngự: Thiệu Phương, Ngự Viên, Cơ Hạ, Hậu Hồ và cung Trường Ninh với tổng diện tích gần 90.000m2, tức chiếm đến 1/4 diện tích Hoàng cung. Bên ngoài hoàng thành nhưng vẫn nằm trong kinh thành lại có hồ Tịnh Tâm, vườn Thư Quang, vườn Thường Mậu, cung Khánh Ninh, cung Bảo Định, vườn Thường Thanh… rất nổi tiếng bởi những công trình kiến trúc đặc sắc và đầy chất nghệ thuật. Ra hẳn bên ngoài kinh thành là những khu vườn hoàng gia đóng vai trò như những ly cung, nằm ở vùng Đông Trì hay Kim Long, và nằm ngay cả trên hòn đảo nổi trên sông Hương vốn được chọn làm “Bạch hổ” cho kinh thành, làm nên tên riêng cho đảo - vườn Dữ Dã hay quen gọi là Dã Viên.
Nhưng độc đáo nhất vẫn là những khu lăng tẩm, được thiết kế theo kiểu kiến trúc vườn đầy vẻ lãng mạn với diện tích mặt nước rất lớn. Lăng Gia Long, lăng Minh Mạng, lăng Thiệu Trị, lăng Tự Đức… đều là những khu vườn sinh thái rộng từ hàng chục đến hàng trăm héc ta. Chính kiểu kiến trúc vườn đã tạo cho những công trình vốn dành cho thế giới bên kia lại tràn ngập sinh khí, khiến “nơi tang tóc mỉm cười, vui tươi thổn thức”, khiến biết bao du khách phải ngẩn ngơ khi viếng thăm.
Và phong phú, đa dạng hơn là những phủ đệ - nhà vườn, chùa - vườn, đàn - vườn, miếu - vườn cùng nhà vườn dân gian có mặt ở khắp mọi nơi trong thành phố và vùng phụ cận. Mỗi công trình, dù quy mô lớn hay nhỏ đều vận dụng kiểu kiến trúc vườn, tạo nên những không gian riêng mềm mại mà cá tính. Có lẽ, đó là điểm nổi bật nhất của phong cách Huế (hay tính cách Huế) thể hiện trong kiến trúc.
Gắn với vườn là nghệ thuật chơi cây kiểng và các loài hoa quý. Huế nổi tiếng là thành phố vườn dĩ nhiên cũng nổi tiếng bởi nghệ thuật chơi kiểng với những phong cách riêng.
Thú chơi cây kiểng ở Huế có từ rất sớm. Mấy trăm năm trước, nhiều giáo sĩ, nhà buôn phương Tây khi đến Huế đã hết sức ngạc nhiên bởi tại thành phố yêu kiều này nhà nhà đều có vườn cây và ít nhiều chậu cảnh trang trí.
Đến khi trở thành kinh đô của cả nước, đất Huế là nơi tụ họp của các nghệ nhân tài hoa nhất trên nhiều lĩnh vực, trong đó có lĩnh vực dựng vườn, tạo kiểng. Nghệ nhân tạo kiểng ở Huế biết chắt lọc tinh hoa từ các phong cách chơi và tạo kiểng của nhiều trường phái khác nhau để tạo nên một phong cách riêng của đất Thần kinh: tinh tế, quý phái mà tự nhiên.
Phàm là chơi cây kiểng, ai cũng biết 3 tiêu chí quan trọng nhất để đánh giá một cây kiểng đạt đến mức nghệ thuật là: Cổ - Kỳ - Nhã. Cổ là đánh giá tuổi cây, trông càng già lão càng quý. Kỳ là đánh giá dáng vẻ của cây, càng kỳ lạ càng hiếm quý. Còn Nhã là đánh giá thần thái, phong cách của cây, càng trang nhã, quý phái càng quý. Cây kiểng mà đạt được cả 3 tiêu chí trên được người ta xem như đồ trân bảo. Nhưng ở Huế, ngoài 3 tiêu chí trên vẫn còn một tiêu chí khác rất quan trọng, đó là “Ý”. Ý ở đây là ý tưởng, ý thơ toát lên từ cây kiểng. Một chậu kiểng đạt đến đỉnh nghệ thuật phải hội tụ đủ cả 4 yếu tố: Cổ - Kỳ - Nhã - Ý. Có lẽ chỉ có tại Huế, xứ sở mà mỗi người dân bẩm sinh đã là một nhà thơ thì mới có thêm tiêu chí này.
Cũng chính vì vậy, cây kiểng có xuất xứ Huế trở nên rất nổi tiếng và luôn có giá rất cao trên thị trường từ xưa đến nay.
Nghệ thuật làm vườn và tạo kiểng là nghệ thuật mô phỏng và thu nhỏ thiên nhiên, nhưng phải là những gì tinh túy nhất của tự nhiên để tác phẩm tạo nên phải cao hơn tự nhiên. Với những gì đã và đang có, Huế xứng đáng với vị thế một trung tâm hàng đầu của đất nước về nghệ thuật vườn và cây kiểng.
Phan Thanh Hải