Lễ phát động “Tuần lễ vàng” tại Hà Nội
Nhìn những hiện vật đơn sơ đó và nhớ về ngày gian nan đầu tiên của “tiền Cụ Hồ”, có thể thấy lòng dân Thừa Thiên Huế nói riêng cùng với đồng bào cả nước nói chung tin tưởng ở “Cụ Hồ”, tin tưởng ở Chính phủ kháng chiến, tin ở một tương lai độc lập.
Khẳng định tinh thần độc lập, ý chí tự do
Cách mạng tháng Tám 1945 đã thắng lợi nhanh gọn và trọn vẹn giành lại độc lập cho dân tộc, đưa chính quyền về tay Nhân dân. Nhưng chính quyền mới của Nhân dân đứng trước nạn tài chính kiệt quệ, cùng với “giặc đói”, “giặc dốt”, giặc ngoại xâm đe dọa sự tồn vong của chính quyền cách mạng non trẻ.
Trong kho bạc chỉ có hơn 1.200.000 đồng Đông Dương, trong đó chỉ 664.000 đồng có thể tiêu được vì số còn lại đã rách nát, đến thời hạn tiêu hủy. Nếu tính giá gạo cao nhất ở Bắc bộ lúc đó khoảng 700 đồng một tạ thì chúng ta chỉ mua được 98,8 tấn gạo. Chính phủ non trẻ cần rất nhiều khoản chi trong khi không có két bạc, không có nguồn thu. Cùng với những biện pháp khẩn cấp được Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ cách mạng lâm thời đưa ra và thi hành ngay lập tức để giải quyết nạn tài chính kiệt quệ, sự ủng hộ tài chính của Nhân dân là vô cùng quan trọng. Số vốn ban đầu của Chính phủ hoàn toàn từ sự đóng góp của Nhân dân. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi thư cho đồng bào, phát động “Tuần lễ vàng”, nhờ cậy sự đóng góp của Nhân dân, nhất là những nhà tư sản dân tộc giàu lòng yêu nước, những người “hằng tâm, hằng sản”, đóng góp nguồn lực tài chính để Kháng chiến kiến quốc.
Những tờ tiền in hình Chủ tịch Hồ Chí Minh trưng bày tại Bảo tàng Hồ Chí Minh tỉnh Thừa Thiên Huế
Hưởng ứng lời kêu gọi của Người, trong Tuần lễ vàng được tổ chức từ ngày 17 đến ngày 24/9/1945, Nhân dân cả nước đã góp được 370 kg vàng, Quỹ độc lập thu được hơn 20 triệu đồng. Riêng đồng bào Hà Nội đóng góp 2.200 lạng vàng, 92 tấn thóc, 2,5 triệu đồng tiền Đông Dương, tính quy đổi hơn 7 triệu đồng.
Nhân dân và đặc biệt là bà con công thương gia còn hăng hái tham gia nhiều cuộc vận động đóng góp khác để giúp đỡ Chính phủ như: Góp quỹ giúp đỡ những chiến sĩ bị nạn, tham gia phong trào Mùa đông binh sĩ, góp quỹ ủng hộ kháng chiến. Số tiền, vàng dù không lớn so nhu cầu chi tiêu của một quốc gia, song nó đã góp phần giải quyết được những khó khăn gay gắt trước mắt, nhất là việc xây dựng, nuôi dưỡng và trang bị cho các đơn vị Vệ quốc quân đang được gấp rút xây dựng.
Cùng với việc quyên góp ủng hộ Chính phủ, Nhân dân còn thể hiện ý chỉ bảo vệ nền độc lập ngay từ việc nhỏ nhất hàng ngày là tiêu (và khi không còn tiêu được thì cất giấu) những tờ tiền hiếm hoi của nền tài chính độc lập non trẻ thô sơ của dân tộc. Với lòng dân như vậy, Chính phủ có thể vượt qua mọi khó khăn để đưa kháng chiến đến thắng lợi. Hình ảnh “Cụ Hồ” trên đồng tiền là cũng là minh họa của khát khao độc lập, của lòng yêu nước, là hình tượng bảo chứng cho nền tài chính kháng chiến được Nhân dân tin tưởng.
Tấm lòng một người yêu nước
Trong số những người có công giúp đỡ nền tài chính cách mạng nhiều nhất từ những ngày đầu tiên, nổi bật là nhà tư sản dân tộc yêu nước Đỗ Đình Thiện. Sau ngày 2/9/1945, ông Đỗ Đình Thiện đã mua và hiến Nhà in Taupin (Tô-panh, ở số 5 đường Lê Duẩn, Hà Nội ngày nay) cho Chính phủ mới làm cơ sở in tiền. Đây là nhà in riêng đầu tiên của Chính phủ Việt Nam. Tờ bạc Việt Nam ra đời không chỉ đáp ứng việc chi tiêu cho Chính phủ mà còn khẳng định nền tài chính độc lập của chính quyền non trẻ. Những tờ bạc đầu tiên do Chính phủ mới phát hành được Nhân dân đón nhận rất hân hoan, tin tưởng và gọi bằng cái tên thiêng liêng là “Tờ bạc Cụ Hồ”.
Gần kết thúc “Tuần lễ vàng”, ông Đỗ Đình Thiện nêu ý tưởng sẽ tổ chức đấu giá một vật phẩm có hình ảnh Cụ Hồ, dùng số tiền đó để ủng hộ Chính phủ. Và ông đã tình nguyện đi đầu trong cuộc đấu giá đó. Nhà sưu tập Nguyễn Văn Mai (Hà Nội) cho biết:“Dựa trên các bài đăng nhiều báo ngay sau ngày 30/9/1945 thì bức chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh do họa sĩ Nguyễn Sáng vẽ đã được cụ Đỗ Đình Thiện mua với mức giá 1.468.800 chứ không phải là 1 triệu đồng như đã từng biết. Nếu quy đổi sức mua tương đương thì đây là bức tranh đắt giá nhất đã được đấu giá thành công từ trước đến nay ở Việt Nam”. Sau buổi đấu giá, ông Đỗ Đình Thiện đã tặng lại bức tranh này cho Ủy ban Hành chính Hà Nội. Tháng 11/1946, ông Đỗ Đình Thiện còn hiến tặng đồn điền của mình ở Chi Nê (Hòa Bình) cho Chính phủ để chuyển máy in tiền từ Hà Nội lên đó khi quân Pháp ngày càng lộ rõ âm mưu xâm lược. Tại đây, tờ giấy bạc 100 đồng (tờ bạc con trâu xanh) đã ra đời.
Tờ tiền - “tín vật” của niềm tin
Trên 45 trong số 54 tờ tiền phát hành những ngày kháng chiến đã in hình của vị lãnh tụ như một bảo chứng cho nền độc lập tài chính trong tổng thể nền độc lập dân tộc.
Tờ “tiền Cụ Hồ” không chỉ là một tờ giấy bạc thông thường như bao tờ giấy bạc khác, mà ở đó chứa đựng cả niềm tin vào Chính phủ Cụ Hồ, cả tình cảm yêu kính vị lãnh tụ. Đồng tiền đó không chỉ dùng để mua bán mà còn được bà con lưu giữ như một “tín vật” để nhận ra nhau bằng những tấm lòng đi theo “Cụ Hồ”, ủng hộ kháng chiến. Những tờ giấy bạc in hình vị lãnh tụ dù hình ảnh nội dung còn mộc mạc, giấy chưa được tốt, kỹ thuật in còn rất thô sơ nhưng đã được bà con cất giữ theo mình suốt những năm kháng chiến gian khổ, lọt qua sự theo dõi, khủng bố khốc liệt.
Trong những năm đen tối của cách mạng miền Nam, qua những chiến dịch “tố cộng, diệt cộng” truy lùng gắt gao, tờ “tiền Cụ Hồ” vẫn được Nhân dân cất giấu. Nếu bị phát hiện họ có thể bị bắt, bị tra tấn, bị tù đầy và có thể hy sinh.
Hôm nay nhìn lại những tờ “tiền Cụ Hồ” đã được cất giấu trong những điều kiện ngặt nghèo, có thể thấy lời khẳng định mạnh mẽ rằng: Thắng lợi của cuộc kháng chiến, thắng lợi của cách mạng có cội nguồn từ lòng dân Thừa Thiên Huế nói riêng và Nhân dân cả miền Nam nói chung.
Bài: TS. Ngô Vương Anh
Ảnh: Tư liệu