 |
| PGS.TS Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia. Ảnh: Hà An. |
Hiện, nhiều đô thị di sản trên thế giới đã tìm được cách dung hòa giữa bảo tồn và phát triển. Theo ông, Huế có thể học được điều gì từ những mô hình ấy?
Bảo tồn và phát triển du lịch bền vững là một trạng thái cân bằng động, trong đó bảo tồn tạo ra giá trị cốt lõi cho sản phẩm du lịch, còn du lịch tạo nguồn lực tài chính và động lực xã hội để nuôi dưỡng di sản.
Huế có thể tham chiếu một số kinh nghiệm quốc tế. Tại Kyoto (Nhật Bản), những ngôi nhà gỗ truyền thống được chuyển đổi công năng thành cơ sở lưu trú, quán trà nhưng vẫn phải tuân thủ các yêu cầu về kiến trúc, vật liệu và mật độ. Cách làm này vừa duy trì giá trị công trình, vừa tạo nguồn thu cho chủ sở hữu.
Luang Prabang (Lào) chú trọng kiểm soát hoạt động thương mại trong khu vực di sản, giữ gìn tập quán và đời sống cộng đồng. Trong khi đó, các đô thị như Venice hay Bruges ở châu Âu có những cơ chế sử dụng nguồn thu từ du lịch để hỗ trợ bảo tồn, duy tu công trình và đời sống cư dân.
Bài học quan trọng là tránh hai thái cực: bảo tàng hóa khiến di sản mất sức sống và thương mại hóa quá mức làm biến dạng giá trị cốt lõi. Huế cần chuyển từ tư duy quản lý di sản chủ yếu bằng biện pháp hành chính sang quản trị một hệ sinh thái di sản có cộng đồng tham gia.
Di sản chỉ thực sự sống khi người dân tiếp tục sinh hoạt, thực hành văn hóa và tạo dựng sinh kế trong không gian ấy. Khi người dân sống được bằng di sản và tự hào về vai trò chủ thể văn hóa của mình, công tác bảo tồn mới có nền tảng bền vững.
 |
| Không gian trải nghiệm văn hóa Huế tại đường Xuân 68. |
Có ý kiến đề xuất Huế chuyển từ mô hình “đô thị nén” sang “chùm đô thị di sản”, bảo vệ vùng lõi và chuyển áp lực phát triển ra các đô thị vệ tinh. Theo ông, đâu là vấn đề cần giải quyết?
Tôi cho rằng, hướng phù hợp là phát triển chùm đô thị di sản đa trung tâm. Trong đó, vùng lõi Cố đô và không gian hai bờ sông Hương giữ vai trò trung tâm văn hóa, di sản, với mật độ xây dựng thấp và kiểm soát nghiêm ngặt tầng cao. Các đô thị vệ tinh đảm nhận những chức năng phát triển công nghiệp, dịch vụ, logistics, tài chính, y tế chuyên sâu và công nghiệp sáng tạo.
Giữa các khu vực cần có hệ thống hạ tầng kết nối và hành lang sinh thái, tránh đô thị hóa lan tỏa thiếu kiểm soát. Đặc biệt, phải bảo vệ trục cảnh quan Kinh thành – sông Hương – núi Ngự Bình.
Có bốn vấn đề cần quan tâm: áp lực từ yêu cầu phát triển đô thị đối với bảo tồn; hạ tầng kết nối giữa các trung tâm chưa đáp ứng; lợi ích kinh tế từ cảnh quan và di sản chưa được khai thác, phân phối hiệu quả; và nguồn lực dành cho trùng tu nhà vườn, di sản thuộc sở hữu tư nhân còn hạn chế.
Phát triển đa trung tâm không có nghĩa tách di sản khỏi đời sống hiện đại. Ngược lại, đó là cách tạo không gian cho các hoạt động kinh tế mới mà không đặt toàn bộ sức ép lên vùng lõi lịch sử.
Ông nhiều lần nhấn mạnh triết lý “biến di sản thành tài sản”. Theo ông, Huế cần thêm những cơ chế nào để tạo nguồn lực phát triển và tái đầu tư cho bảo tồn?
Trước hết, cần hiểu “biến di sản thành tài sản” không phải bán di sản hay khai thác bằng mọi giá. Đó là chuyển từ cách nhìn di sản như một khoản chi bảo tồn sang coi di sản là nguồn vốn đặc biệt, có khả năng tạo ra sản phẩm, dịch vụ và giá trị gia tăng. Mục tiêu cuối cùng là hình thành nguồn thu bền vững, có phần quay trở lại bảo tồn, đồng thời nâng cao chất lượng sống của cộng đồng.
Các cơ chế đặc thù về tài chính, ngân sách đã tạo nền tảng nhất định cho Huế. Tuy nhiên, để huy động mạnh hơn nguồn lực xã hội và phát triển kinh tế di sản, tôi đề xuất nghiên cứu thí điểm bốn nhóm cơ chế.
|
| Đề xuất nghiên cứu thí điểm bốn nhóm cơ chế của PGS.TS Đặng Văn Bài. Đồ họa: AI |
Thứ nhất là chuyển quyền phát triển (TDR). Những chủ sở hữu nhà vườn, phủ đệ trong vùng bảo tồn bị giới hạn chiều cao, mật độ xây dựng có thể được xem xét cơ chế chuyển một phần quyền phát triển chưa sử dụng sang khu vực đô thị mới, theo quy định phù hợp. Qua đó, người giữ gìn di sản có thêm nguồn lực tài chính thay vì phải chịu toàn bộ chi phí bảo tồn.
Thứ hai là hợp tác công – tư (PPP) chuyên biệt cho di sản. Có thể nghiên cứu cho phép doanh nghiệp tham gia đầu tư, quản lý hoặc khai thác dịch vụ tại những hạng mục đủ điều kiện, không thuộc khu vực phải bảo vệ nghiêm ngặt. Việc khai thác phải đi kèm nghĩa vụ tu bổ, bảo dưỡng, bảo vệ giá trị di sản và chia sẻ lợi ích.
Thứ ba là cơ chế tín dụng, quỹ đầu tư hỗ trợ các doanh nghiệp sáng tạo văn hóa, công nghệ di sản, thiết kế, thời trang, ẩm thực và sản xuất nội dung số.
Thứ tư là cơ chế quản lý thương hiệu, bản quyền và sở hữu trí tuệ. Huế cần nghiên cứu phương thức bảo hộ, cấp phép khai thác phù hợp đối với những hình ảnh, hoa văn và tài sản trí tuệ liên quan đến di sản, tạo điều kiện cho doanh nghiệp phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng.
Trong các đề xuất này, tôi đặc biệt chú ý đến PPP vì khả năng huy động nguồn vốn, công nghệ và kinh nghiệm vận hành của khu vực tư nhân. Huế cần từng bước chuyển từ vai trò chỉ quản lý, bảo vệ di sản sang chủ động kiến tạo điều kiện để thị trường và cộng đồng cùng tham gia phát huy giá trị.
 |
| Theo PGS. TS Đăng Văn Bài, di sản phải được nhìn dưới góc độ tạo ra sản phẩm, dịch vụ và giá trị gia tăng. |
Phát triển di sản, du lịch, công nghiệp văn hóa và chuyển đổi số liên quan nhiều ngành, nhiều chủ thể. Theo ông, Huế có cần một “nhạc trưởng” để điều phối các nguồn lực này?
Theo tôi, rất cần một cơ chế điều phối đủ hiệu lực. Điểm quan trọng của cơ chế đặc thù thế hệ mới không chỉ là Trung ương hỗ trợ địa phương bao nhiêu tiền, mà là trao những công cụ pháp lý và quyền chủ động nào để địa phương tự tạo ra nguồn lực.
Hiện nay, các lĩnh vực bảo tồn di tích, di sản phi vật thể, du lịch, quy hoạch, xây dựng và quản lý di sản cộng đồng thuộc trách nhiệm của nhiều cơ quan. Mỗi đơn vị có chức năng riêng, nhưng nếu thiếu sự phối hợp xuyên suốt, các nguồn lực dễ bị phân tán.
Tôi đề xuất nghiên cứu một cơ chế điều phối liên ngành về di sản và công nghiệp văn hóa, có sự tham gia của lãnh đạo thành phố, các cơ quan chuyên môn và những chủ thể liên quan. Đây có thể là đầu mối kết nối, không thay thế thẩm quyền pháp luật đã giao cho từng cơ quan.
Cơ chế ấy cần thực hiện ba nhiệm vụ chính.
Trước hết, thống nhất việc xem xét các dự án có tác động đến vùng di sản và những trục cảnh quan quan trọng, bảo đảm phát triển kinh tế không làm tổn hại giá trị cốt lõi. Tiếp đó, kết nối chuỗi giá trị từ di sản đến sản phẩm sáng tạo và thị trường. Di sản cung cấp chất liệu lịch sử, văn hóa; các nhà thiết kế, nghệ sĩ, doanh nghiệp và đơn vị công nghệ chuyển hóa chất liệu ấy thành sản phẩm; du lịch cùng những kênh phân phối khác đưa sản phẩm đến công chúng. Cuối cùng là điều phối nguồn lực và lợi ích, tạo cơ chế để một phần giá trị kinh tế được tái đầu tư cho bảo tồn, làng nghề, nhà vườn, phủ đệ và cộng đồng thực hành di sản.
Muốn phát triển công nghiệp văn hóa, Huế không thể để từng chủ thể tự xoay xở. Phải có cơ chế giúp nhà nghiên cứu, nghệ nhân, doanh nghiệp, nhà đầu tư và người làm sáng tạo tìm thấy nhau, cùng xây dựng sản phẩm và chia sẻ trách nhiệm.
|
| Truyền tình yêu văn hóa thông qua các hoạt động giáo dục, du lịch. |
Theo ông, điều gì Huế cần giữ bằng mọi giá và một điều phải thay đổi để bước vào giai đoạn phát triển mới theo tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW, ông sẽ chọn gì?
Điều phải giữ là hồn cốt không thể đánh đổi của Cố đô. Trước hết, đó là cấu trúc cảnh quan sơn thủy với trục Kinh thành – sông Hương – núi Ngự Bình, hệ thống cây xanh, mặt nước và những khoảng không gian mở. Cùng với đó là tính toàn vẹn của hệ sinh thái di sản, từ kiến trúc nhà vườn, phủ đệ đến nghi lễ, nghề thủ công và nếp sống văn hóa.
Điều phải thay đổi là tư duy quản trị. Huế không thể tiếp tục nhìn di sản chủ yếu như một gánh nặng ngân sách hoặc một không gian cần giữ nguyên để tham quan. Cần chuyển sang tư duy kiến tạo kinh tế di sản, phát triển sản phẩm văn hóa bằng thiết kế, nghệ thuật, công nghệ và sáng tạo đương đại. Đồng thời, phải đổi mới mô hình phát triển đô thị và cơ chế huy động nguồn lực.
Quan trọng không kém là thay đổi cách người dân tham gia. Họ không nên chỉ đứng ngoài quan sát các dự án tu bổ, mà phải trở thành chủ thể gìn giữ, sáng tạo và hưởng lợi từ di sản của chính gia đình, làng xã mình.
Huế cần trân trọng quá khứ nhưng không khép mình trong quá khứ. Giữ được những giá trị không thể thay thế, đồng thời đổi mới cách tổ chức phát triển, đó mới là con đường để di sản tiếp tục sống và tạo ra giá trị cho tương lai.
Xin cảm ơn ông!