 |
| Du khách tìm hiểu sản phẩm quà tặng mang đặc trưng của di sản Huế. |
Từ di sản đến sản phẩm sáng tạo
Hoa văn trên kiến trúc cung đình, mô típ khảm sành sứ thời Nguyễn hay kỹ thuật thủ công truyền thống đang trở thành nguồn tư liệu cho các ý tưởng sáng tạo. Khi được nghiên cứu và vận dụng phù hợp, những giá trị này có thể đi vào thiết kế thời trang, nội thất, sản phẩm lưu niệm và nhiều lĩnh vực khác. Đây cũng là nội dung được chia sẻ tại hội thảo khoa học quốc tế “Mỹ thuật ứng dụng và Di sản: Từ giá trị truyền thống đến thiết kế đương đại” diễn ra cuối tháng 10.
Theo ông Hồ An Phong, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, với bề dày lịch sử và hệ thống di sản phong phú, Huế có nhiều tiềm năng để nghiên cứu mối quan hệ giữa di sản và sáng tạo. Di sản kiến trúc, nghệ thuật cung đình, mỹ thuật dân gian và nghề thủ công là nguồn tư liệu, gợi mở khả năng hình thành sản phẩm mang bản sắc địa phương.
GS.TS Trương Quốc Bình, nguyên Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia cho rằng, sức sống lâu dài của di sản không chỉ phụ thuộc vào công tác bảo tồn mà còn được duy trì qua việc cộng đồng tiếp tục nhận diện, thực hành, truyền dạy và sáng tạo. Với di sản phi vật thể và nghề thủ công, giá trị còn nằm ở kỹ năng, quy trình, vật liệu, tri thức và phương thức truyền nghề, chứ không riêng sản phẩm cuối cùng.
Nhìn di sản như một dạng “vốn văn hóa”, ông Bình nhìn nhận Huế có nhiều nguồn lực sáng tạo: vốn thẩm mỹ qua hình, màu sắc, đường nét, bố cục; vốn biểu tượng với rồng, phượng, hoa sen; vốn kỹ thuật từ nghề khắc, in, gốm, sơn mài, pháp lam… cùng tri thức và vốn xã hội gắn với nghệ nhân, làng nghề, cộng đồng.
Tuy nhiên, vận dụng di sản vào thiết kế cần bắt đầu từ nghiên cứu nguồn gốc, ý nghĩa biểu tượng, kỹ thuật tạo tác và bối cảnh văn hóa, tránh sử dụng tùy tiện hoặc làm sai lệch đặc trưng di sản.
Mỹ thuật thời Nguyễn đã trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều lĩnh vực sáng tạo. Theo ThS Phan Thị Hồng Hà, Trường Đại học Văn Lang, những năm gần đây, các yếu tố mỹ thuật thời Nguyễn được ứng dụng trong thiết kế thời trang, bao bì, quà tặng và sản phẩm lưu niệm. Kết hợp với tư duy thiết kế hiện đại, mỹ thuật truyền thống có thể tạo nên sản phẩm độc bản, chứa đựng các lớp nghĩa văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng.
Một hướng nghiên cứu cụ thể được Ngô Hoàng Ngân, Trường Đại học Mỹ thuật Công nghiệp đề cập là vận dụng mô típ khảm sành sứ Triều Nguyễn trong thiết kế thời trang. Thay vì đưa nguyên vẹn hình tượng rồng, phượng, hoa lá lên trang phục, nhà thiết kế có thể chọn lọc một bộ phận hình tượng, đường nét hoặc chi tiết đặc trưng để tổ chức lại thành hoa văn và cấu trúc tạo hình mới. Nhờ vậy, mô típ truyền thống không dừng ở yếu tố trang trí mà mở ra khả năng phát triển ngôn ngữ tạo hình trong thời trang.
Mở rộng không gian sáng tạo
Với gần 1.000 di tích, địa điểm được kiểm kê, lập hồ sơ và 8 di sản được UNESCO vinh danh thuộc các loại hình vật thể, phi vật thể và tư liệu, Huế có nguồn tư liệu đa dạng để phát triển mỹ thuật ứng dụng. Từ kiến trúc cung đình, Nhã nhạc, ca Huế đến nghề thủ công, văn hóa ẩm thực và tri thức dân gian, mỗi lĩnh vực đều có thể gợi mở hướng sáng tạo.
Phó Chủ tịch UBND thành phố Trần Hữu Thùy Giang cho rằng, kết nối di sản với mỹ thuật ứng dụng và thiết kế đương đại sẽ mở thêm hướng đưa giá trị văn hóa Huế vào sản phẩm, dịch vụ và không gian sống; góp phần phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa, tạo sinh kế cho cộng đồng và nuôi dưỡng tình yêu di sản trong thế hệ trẻ. Từ năm 2027, thành phố định hướng thúc đẩy công nghiệp văn hóa, kỳ vọng Trường Đại học Nghệ thuật, Đại học Huế cùng giảng viên, sinh viên tham gia sâu hơn vào các chương trình của địa phương.
Để tạo điều kiện cho sáng tạo, GS.TS Trương Quốc Bình đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu di sản phục vụ nghiên cứu và thiết kế, tập trung vào hoa văn, màu sắc, hình tượng, chất liệu, kỹ thuật, kiến trúc và tri thức dân gian. Ông cũng đề xuất hình thành các “phòng thí nghiệm sáng tạo di sản”, lựa chọn từng loại hình hoặc giá trị di sản làm đề bài nghiên cứu, thực hành. Pháp lam hay trúc chỉ có thể trở thành chất liệu để giảng viên, sinh viên, nhà thiết kế khảo sát và thử nghiệm. Quá trình này cần có sự tham gia của nghệ nhân để bảo đảm tính chính xác về kỹ thuật và tinh thần văn hóa.
Chuyển đổi số mở thêm khả năng khai thác dữ liệu di sản. Tại Huế, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế đang số hóa tư liệu, vector hóa hoa văn cung đình, xây dựng mô hình 3D và bản vẽ phục dựng, tạo nguồn dữ liệu phục vụ nghiên cứu, thiết kế và phát triển sản phẩm sáng tạo. Theo ông Bình, công nghệ giúp di sản được hiểu sâu, tiếp cận rộng và khai thác hiệu quả hơn.
Việc đưa yếu tố di sản vào sản phẩm thương mại cũng cần quan tâm bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và quyền lợi của cộng đồng nắm giữ di sản, bảo đảm quá trình khai thác vừa tạo giá trị kinh tế, vừa tôn trọng các chủ thể văn hóa.
TS Phan Lê Chung, Phó Hiệu trưởng phụ trách Trường Đại học Nghệ thuật, Đại học Huế chia sẻ, để di sản trở thành nguồn lực sáng tạo, cần sự kết nối giữa cơ quan quản lý, cơ sở đào tạo, nghệ nhân, nhà thiết kế, doanh nghiệp và cộng đồng. Đây là điều kiện để những giá trị văn hóa được nghiên cứu, chuyển hóa thành sản phẩm chất lượng, phù hợp đời sống và có khả năng tiếp cận thị trường.