 |
| Khung cảnh đổ nát sau một cuộc không kích của Israel nhằm vào mục tiêu Hezbollah ở Mashgharah, Liban ngày 2/3 |
Giao tranh ác liệt
Theo các báo cáo từ Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW), Wikipedia (dữ liệu cập nhật thời gian thực) và Quân đội Israel (IDF), quy mô thiệt hại bước đầu được ghi nhận như sau: Tính đến ngày 10/3/2026, bộ máy lãnh đạo của Iran đã chịu tổn thất nặng nề nhất trong lịch sử nước này. Phía Iran đã có hơn 3.000 quân nhân tử trận; Lãnh đạo tối cao Ali Khamenei thiệt mạng trong ngày đầu không kích; Ước tính có khoảng 40 quan chức cấp cao đã thiệt mạng trong các đợt không kích phối hợp giữa Mỹ và Israel. Hơn 43 tàu hải quân bị đánh chìm. Các cơ sở kinh tế trọng yếu của đất nước bị tấn công gồm: Sân bay quốc tế Mehrabad (Tehran), sân bay quốc tế Imam Khomeini (Tehran), sân bay quốc tế Shahid Dastgheib (Shiraz), căn cứ không quân số 4 và số 8 (Esfahan), căn cứ không quân số 3 (Hamedan), các nhà máy lọc dầu Abadan (Khuzestan), nam Tehran, các kho dầu Shahran (Tây Bắc Tehran), Karaj (Tỉnh Alborz), Aghdasieh (Đông Bắc Tehran), cảng Bandar Abbas, đảo Kharg là “huyết mạch” xuất khẩu dầu thô của Iran (chiếm hơn 90% sản lượng xuất khẩu). Theo ước tính sơ bộ của các chuyên gia năng lượng, khả năng lọc dầu nội địa của Iran đã bị giảm khoảng 30 - 40% sau 11 ngày giao tranh. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quân đội mà còn bắt đầu gây ra tình trạng khan hiếm nhiên liệu cho người dân tại các thành phố lớn.
Phía Israel có 14 dân thường thiệt mạng; 2 binh sĩ tử trận; hơn 2.072 người bị thương. Nhiều thành phố và căn cứ quân sự đã bị Iran tấn công. Trung bình, Israel tiêu tốn 725 triệu USD/ngày. Phía Mỹ có 8 quân nhân thiệt mạng; 20 người bị thương. Một số căn cứ tại Iraq, Qatar và UAE bị tấn công. Thiệt hại về khí tài, đạn dược ước tính gần 9 tỷ USD. Theo dữ liệu từ Anadolu Agency và các nguồn quan sát quân sự, Mỹ đã chịu tổn thất khí tài cực kỳ đắt đỏ…
Việc “xóa sổ” gần như toàn bộ dàn lãnh đạo quân sự và chính trị cốt cán trong vòng 10 ngày đã đẩy Iran vào một cuộc khủng hoảng kế vị nghiêm trọng. Tuy nhiên, việc nhanh chóng bầu ông Mojtaba Khamenei làm lãnh đạo mới cho thấy phe bảo thủ và IRGC đang cố gắng duy trì sự kiểm soát và chuẩn bị cho các đợt trả đũa quy mô lớn hơn và đã bắt đầu bằng việc phóng hàng trăm tên lửa vào các căn cứ Mỹ và Israel trong những ngày qua.
 |
| Người dân được sơ tán từ Trung Đông xuống máy bay quân sự khi đến Slovakia |
Căng thẳng từ hai phía
Căng thẳng leo thang không chỉ trên chiến trường mà còn qua các tuyên bố “không khoan nhượng”. Tổng thống Donald Trump yêu cầu Iran phải “đầu hàng vô điều kiện” và cho phép điều thêm quân đến khu vực (theo Sputnik). Ông Trump không chỉ phủ quyết tính hợp pháp của nhà lãnh đạo mới mà còn đưa ra những cảnh báo mang tính đe dọa trực tiếp, ông tuyên bố thẳng thừng rằng nhà lãnh đạo mới của Iran “phải nhận được sự chấp thuận từ chúng tôi”, và nếu không có sự đồng ý của Washington, ông Mojtaba Khamenei “sẽ không tồn tại được lâu”.
Song song với những phát ngôn đanh thép, chính quyền Mỹ và Israel đã tiếp tục không kích. Mỹ đã tăng cường lực lượng, xem xét điều động thêm các phi đội ném bom chiến lược B-2, B-1B, B 52 để sẵn sàng cho các đòn đánh mang tính quyết định nếu Iran trả đũa quy mô lớn dưới thời ông Mojtaba.
Phía Israel, thủ tướng Benjamin Netanyahu tuyên bố chiến dịch sẽ tiếp tục “không ngừng nghỉ và không thỏa hiệp” cho đến khi đạt được mục tiêu thay đổi chế độ hoặc triệt hạ hoàn toàn năng lực hạt nhân của Iran.
Còn Iran, sau cái chết của Đại giáo chủ Khamenei, con trai ông là Mojtaba Khamenei đã lên nắm quyền. IRGC tuyên bố sẽ phát động “chiến dịch tấn công khốc liệt nhất lịch sử” để trả thù (theo VnEconomy). Sau khi chính thức nhậm chức vào ngày 8/3/2026 và nhận được sự trung thành tuyệt đối từ Quân đội Iran cũng như Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), tân Lãnh đạo Tối cao Mojtaba Khamenei đã có những phản ứng quân sự cực kỳ cứng rắn, đưa cuộc xung đột sang một giai đoạn mới đầy khốc liệt.
 |
| Trẻ em vui chơi bên đống đổ nát của những tòa nhà bị phá hủy do chiến sự tại Dải Gaza |
Cơ hội nào để giảm leo thang?
Dù tình hình rất bi đát, vẫn tồn tại một số “khe cửa hẹp” cho ngoại giao:
Thứ nhất là sức ép kinh tế toàn cầu: Giá xăng tại Mỹ đã tăng 14%, toàn cầu tăng 30% chỉ trong một tuần. Các quốc gia vùng Vịnh như Kuwait, Qatar đã cảnh báo về việc ngừng xuất khẩu năng lượng nếu xung đột kéo dài. Áp lực từ thị trường tài chính và cử tri nội bộ Mỹ (đặc biệt là đối với chính quyền ông Trump) có thể buộc các bên phải tìm điểm dừng để tránh sụp đổ kinh tế toàn cầu (theo The Guardian, 2/3/2026).
Thứ hai có sự điều chỉnh chiến thuật. Theo The Economist, sau tuần đầu tiên, Iran bắt đầu giảm cường độ sử dụng tên lửa đạn đạo và chuyển sang dùng drone, cho thấy kho vũ khí chiến lược có thể đang bị tiêu hao hoặc họ đang giữ sức để đàm phán từ vị thế tự vệ.
Thứ ba là vai trò của bên thứ ba như EU và Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC), Ai Cập và Trung Quốc đang ráo riết kêu gọi thiết lập hành lang nhân đạo và ngừng bắn tạm thời. Nếu một thỏa thuận về “bảo vệ hạ tầng hạt nhân” (IAEA cho biết hiện chưa có cơ sở hạt nhân nào bị hư hại nặng) được xác lập, đây có thể là bước đệm đầu tiên để hạ nhiệt. Đặc biệt, vai trò của Oman và Qatar vẫn duy trì kênh liên lạc bí mật giữa Washington và Tehran ngay cả trong lúc giao tranh, đây là hy vọng duy nhất cho một lệnh ngừng bắn tạm thời.
Thứ tư là sự thay đổi quan điểm của lãnh đạo tại Iran nếu có thể. Thực tế chiến trường có thể buộc phía Iran thay đổi. Việc chuyển giao quyền lực sang nhà lãnh đạo mới có thể mở ra một cơ hội (dù mong manh) cho các kênh đối thoại bí mật nếu Tehran cảm thấy sự tồn vong của chế độ bị đe dọa nghiêm trọng.
Tóm lại, cơ hội giảm leo thang hiện tại phụ thuộc lớn vào việc Mỹ có chấp nhận một lệnh ngừng bắn mà không cần “đầu hàng vô điều kiện” hay không, và liệu Iran có chấp nhận kìm chế sự trả đũa sau những tổn thất về lãnh đạo cấp cao, hay không?