 |
| Sàn giao dịch việc làm, thu hút nhiều người tham gia vào thị trường lao động. Ảnh: Hoài Thương |
Từ “đóng cửa” đến nhịp sống quay lại
Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), trong báo cáo về tình hình dân số, lao động, việc làm quý IV và năm 2025, Việt Nam ghi nhận khoảng 1,4 triệu thanh niên thuộc nhóm NEET (những người không đi học, không đi làm, không tham gia đào tạo). Con số ấy phản chiếu một khoảng trống lớn giữa trường học và thị trường lao động, giữa kỳ vọng và khả năng đáp ứng, giữa áp lực “phải thành công” và sức chịu đựng tâm lý của người trẻ.
Nguyễn Nhật Linh, 25 tuổi, con trai một người quen của tôi, đang sống trong "khoảng trống" đó. Linh từng là sinh viên Bách khoa TP. Hồ Chí Minh nên luôn tin rằng, chỉ cần chăm nộp hồ sơ là sẽ có một công việc “đúng chuyên ngành, đúng mức lương”. Nhưng đi làm được ít tháng, Linh lại thất nghiệp. Những lần hụt hẫng nối tiếp nhau khiến em chán nản, rồi dần thu mình. Ba năm qua, Linh gần như nhốt mình trong phòng, ngày lướt mạng, tối cày game, ngủ muộn, thức dậy trễ. Bố mẹ rủ đi cà phê, Linh từ chối. Bạn bè gọi tụ tập, Linh im lặng...
Tại một sàn giao dịch việc làm cuối năm, nhiều doanh nghiệp chỉ ra một nghịch lý: Doanh nghiệp cần người trẻ có thể làm việc ngay với công cụ số. Thế nhưng, không ít ứng viên dù có bằng đại học vẫn hụt hơi trước yêu cầu thực tế. Có người bỏ cuộc ngay từ vòng thử việc. Khi bằng đại học không còn là tấm vé chắc chắn, nhiều người như Linh cảm giác hụt hẫng là điều dễ hiểu.
Cần nói rõ, không phải ai thuộc nhóm NEET cũng tự cô lập hoàn toàn như hiện tượng Hikikomori ở Nhật (thu mình, tự cô lập kéo dài). Nhưng nhiều người có thể trượt dần sang cô lập nếu không nhận được hỗ trợ đúng lúc. Có người thổ lộ chính kỳ vọng của gia đình khiến họ sợ thất bại, sợ bị so sánh, nên mất dần động lực. Lại có người kiệt sức vì áp lực cạnh tranh và môi trường làm việc khốc liệt.
Kéo người trẻ ra khỏi NEET
Tôi từng rất ngạc nhiên khi chứng kiến một người mẹ kiên nhẫn tìm việc cho con với lời đề nghị: “Chỉ cần doanh nghiệp cho cháu đến làm, còn tiền lương gia đình tôi… tự trả”. Ban đầu, con chị chỉ phụ kho cho một shop bán hàng online: in đơn, dán mã, đóng gói; nhập - xuất - tồn kho vào file mẫu Excel. Những việc tưởng nhỏ ấy lại là điểm khởi đầu quan trọng. Dần dần, em học được cách lọc dữ liệu, tách cột, kiểm tra lệch hàng. Chị kể, điều thay đổi lớn nhất không phải kỹ năng, mà là nhịp sống quay lại. Con chị làm việc có giờ giấc, có trách nhiệm và có mục tiêu đo đếm được.
Câu chuyện của mẹ con chị gợi ra một hướng can thiệp thực tế cho... bài toán NEET. Thay vì ép con đi làm ngay lập tức, người mẹ ấy đã tạo các “cầu nối” để con tái hòa nhập. Đôi khi bắt đầu bằng những việc rất nhỏ, mỗi ngày chị kéo con ra khỏi phòng 30 phút; mỗi tuần gặp một người; mỗi tháng hoàn thành một việc cụ thể…
Nắm bắt nhu cầu “quay lại” của những người từng hụt nhịp, nhiều doanh nghiệp và các trung tâm việc làm, cơ sở giáo dục nghề nghiệp đã mở các khóa đào tạo theo tình huống thật. Điểm mấu chốt là dạy theo chuẩn công việc, dạy để bắt tay vào làm được ngay chứ không dừng ở kiểu “có chứng chỉ là xong”. Anh Nguyễn Đăng Thanh, đại diện cơ sở Tin học Hồng Tâm cho hay, tháng nào cũng có vài người đến đăng ký học tin học. Họ không đặt nặng bằng cấp, mà cần hướng dẫn cụ thể từ thao tác với công cụ số, xử lý dữ liệu cơ bản đến quy trình làm việc. Nhiều người học chậm, chúng tôi sẽ hướng dẫn theo tiến độ. Khi kỹ năng dần trở lại, người học tự tin hơn để đi phỏng vấn, tự tin tìm kiếm việc làm.
Các chuyên gia cho rằng, lời giải cho vấn đề NEET phải đến từ nhiều yếu tố; trong đó, yếu tố quan trọng nhất là động lực của mỗi người trẻ và sự đồng hành của gia đình.