 |
| Đoàn đại biểu Quốc hội khóa VIII thăm Úc năm 1990. |
Tháng 5 năm 1998, nhiều người Việt ở Nga, ở Mỹ và các nước Đông Âu theo dõi kỳ họp Quốc hội trong nước qua truyền hình. Một số người gọi điện về Ủy ban về người Việt Nam ở nước ngoài hỏi: Nếu luật quốc tịch mới được thông qua, đến năm 2000 họ có phải từ bỏ quốc tịch Việt Nam hay không. Quốc tịch nơi họ sinh sống gắn với công việc, nhà cửa và việc học của con cái, còn quốc tịch Việt Nam nối họ với quê cha đất tổ. Điều họ mong mỏi là giữ được cả hai.
Mong mỏi ấy có gốc rễ từ những ngày đầu lập nước. Ngày 20 tháng 10 năm 1945, chưa đầy hai tháng sau Tuyên ngôn Độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 53 quy định về quốc tịch Việt Nam. Sắc lệnh lấy huyết thống làm căn cứ chính: người có cha mang quốc tịch Việt Nam thì có quốc tịch Việt Nam. Sắc lệnh cũng coi những người Việt đã nhập quốc tịch Pháp trước đó là công dân Việt Nam, không cần làm đơn xin trở lại. Ngay buổi đầu độc lập, Nhà nước non trẻ đã lo giữ mối gắn bó với mọi người Việt. Quan niệm người mang dòng máu Việt vẫn là người Việt từ đó trở thành mạch nối xuyên suốt các văn bản về quốc tịch sau này.
Qua chiến tranh, di cư, học tập, lao động và hôn nhân, cộng đồng người Việt đã có mặt ở hàng trăm quốc gia. Nhiều nước cho phép công dân mang hai quốc tịch. Theo luật nơi mình sống, một người Việt ở Paris hay California có thể giữ cùng lúc hai hộ chiếu. Pháp luật Việt Nam thì theo nguyên tắc một quốc tịch. Làm sao vừa giữ vững nguyên tắc chủ quyền, vừa giữ được tình cảm của những người con xa xứ, đó là trăn trở mà mỗi lần Quốc hội làm luật quốc tịch đều phải tìm lời giải.
Quốc hội khóa VIII thông qua Luật Quốc tịch đầu tiên ngày 28 tháng 6 năm 1988. Cha tôi, Chủ tịch Quốc hội Lê Quang Đạo, chủ tọa kỳ họp. Luật khẳng định nguyên tắc một quốc tịch, song nhiều quy định ở mức khái quát, phù hợp với giai đoạn đầu của công cuộc đổi mới vừa bắt đầu. Hai năm sau, cha tôi dẫn đoàn Quốc hội thăm chính thức Australia. Luật sư Ngô Bá Thành, thành viên đoàn, kể lại đêm văn nghệ ấm áp cùng bà con Việt kiều. Đất nước càng mở rộng quan hệ với thế giới, pháp luật càng phải quan tâm hơn đến người Việt ở các nước.
 |
| Đồng chí Lê Quang Đạo - Chủ tịch Quốc hội khóa VIII. |
Năm 1998, Quốc hội khóa X thảo luận Luật Quốc tịch mới. Cha tôi đã chuyển sang làm Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Ông Trần Văn Đăng, Tổng Thư ký Mặt trận khi đó, kể lại rằng ý kiến trong Quốc hội còn khác nhau. Nhu cầu quản lý chặt chẽ dẫn đến một số ý kiến muốn người Việt ở nước ngoài phải đăng ký lại để giữ quốc tịch Việt Nam. Theo ông Đăng, dù có lý do riêng, quy định ấy khiến nhiều kiều bào băn khoăn, bởi phần lớn họ sống ở những nước không quy định chỉ có một quốc tịch. Thời gian này, cha tôi gặp gỡ nhiều thế hệ người Việt từ các nước, cả người đã quen lẫn người mới biết. Ông hỏi han và chăm chú lắng nghe họ, về chuyện làm ăn cũng như tâm tư tình cảm.
Mặt trận lắng nghe trước khi lên tiếng. Sau khi dự các cuộc họp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, đầu tháng 5, Ban Thường trực Mặt trận bàn kỹ từng ý kiến, tham khảo Hội đồng tư vấn rồi gửi đề nghị lên Bộ Chính trị và Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
Văn bản mở đầu bằng một nhận định: “Đây là một vấn đề lớn, ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng tình cảm của gần 2,5 triệu người Việt Nam định cư ở nước ngoài, đến mối quan hệ giữa họ với Tổ quốc”. Mặt trận không phản đối nguyên tắc một quốc tịch, mà bổ sung cho Quốc hội số liệu thực tế: khoảng 1,8 triệu trong số 2,5 triệu người đang sống ở Mỹ, Pháp, Canada và Australia, những nước không buộc người nhập quốc tịch phải từ bỏ quốc tịch Việt Nam.
Mặt trận đưa ra hai phương án. Phương án thứ nhất đề nghị thông qua luật ở một kỳ họp sau, để “cân nhắc cho có đủ độ chín” và tìm cách viết sao cho “vừa khẳng định được nguyên tắc một quốc tịch, vừa vận dụng mềm dẻo linh hoạt, đáp ứng nguyện vọng chính đáng của đông đảo người Việt Nam ở nước ngoài”. Mục đích gói trong một câu: “Kéo họ gần thêm, gắn bó thêm với đất nước, mà không đẩy họ xa thêm Tổ quốc Việt Nam hơn nữa”. Nếu phải thông qua ngay, phương án thứ hai đề nghị sửa Điều 25 của dự thảo luật để chỉ áp dụng từ ngày luật có hiệu lực, theo nguyên tắc không hồi tố. Người đã mang quốc tịch nước ngoài nhưng còn quốc tịch Việt Nam sẽ được tiếp tục giữ, nếu họ muốn và pháp luật nước sở tại cho phép.
Ngày 20 tháng 5 năm 1998, Quốc hội thông qua Luật Quốc tịch, và phương án thứ hai đã được chấp nhận: Ai đang có quốc tịch Việt Nam đến ngày luật có hiệu lực thì vẫn giữ quốc tịch, không phải đăng ký lại. Điều 7 khẳng định Nhà nước tạo điều kiện để công dân ở nước ngoài hướng về đất nước. Giáo sư Lưu Văn Đạt, thành viên Hội đồng Dân chủ - Pháp luật của mặt trận, nhớ “nét mặt rạng rỡ, tiếng cười sảng khoái” của cha tôi khi ông báo tin luật được thông qua. Nhiều kiều bào vui mừng gửi thư về. Hơn một năm sau, cha tôi qua đời. Thật may, niềm vui ấy đã kịp nằm trong hành trang ông mang trên chặng đường mãi xa.
Mười năm sau, tháng 11 năm 2008, Quốc hội khóa XII thông qua Luật Quốc tịch mới. Luật cởi mở hơn, cho phép một số trường hợp mang hai quốc tịch. Nhưng vì yêu cầu quản lý và bảo hộ công dân, luật quy định người Việt định cư ở nước ngoài phải đăng ký giữ quốc tịch Việt Nam trong thời hạn 5 năm. Người không đăng ký sẽ mất quốc tịch. Yêu cầu về đăng ký từng được bàn năm 1998, nay đã thành điều luật.
Quy định này khó đi vào cuộc sống. Năm 2014, khi thời hạn 5 năm sắp đến, trong khoảng 4,5 triệu người Việt ở nước ngoài chỉ có 6.039 người đăng ký. Nhiều người sống xa cơ quan đại diện, chưa biết đến quy định, hoặc cho rằng quốc tịch Việt Nam của mình là đương nhiên. Chiều 17 tháng 6, tại Hội trường Quốc hội khóa XIII, đại biểu Hà Huy Thông (Thừa Thiên Huế nay là TP. Huế) nhắc rằng nếu giữ nguyên quy định, một số người Việt sống ở những nước chỉ công nhận một quốc tịch có thể không còn quốc tịch nào. Đại biểu Nguyễn Thị Kim Thúy (Đà Nẵng) muốn nhìn vấn đề từ góc độ quyền công dân. Bà nêu ví dụ về hôn nhân thực tế: Nhiều cặp vợ chồng không đăng ký kết hôn đúng hạn nhưng thực tế vẫn sống như vợ chồng. Theo bà, một quy định muốn hợp pháp thì trước hết phải hợp lý.
Lần này, với 95,98% đại biểu tán thành, Quốc hội bỏ quy định phải đăng ký để giữ quốc tịch. Điều 13 được viết lại: Người Việt Nam định cư ở nước ngoài mà chưa mất quốc tịch trước ngày luật có hiệu lực thì vẫn còn quốc tịch Việt Nam. Đó chính là tinh thần không hồi tố mà cha tôi, thay mặt mặt trận, đã đề nghị từ mười sáu năm trước.
Năm 2025, Quốc hội khóa XV tiếp tục sửa luật, mở rộng thêm: Người nhập tịch hoặc trở lại quốc tịch có thể giữ quốc tịch nước ngoài nếu pháp luật nước đó cho phép và được Chủ tịch nước đồng ý. Nhà khoa học, nhà đầu tư được nới điều kiện nhập tịch. Luật cũng quy định người giữ chức vụ trong hệ thống chính trị và lực lượng vũ trang chỉ được có một quốc tịch Việt Nam và phải thường trú trong nước. Ngày 24 tháng 6, cả 416 đại biểu có mặt đều tán thành. Sau gần ba mươi năm, cách tiếp cận “vừa khẳng định nguyên tắc, vừa vận dụng mềm dẻo” mà mặt trận đề xuất năm 1998 đã thành điều khoản của đạo luật.
Ba lần ban hành luật mới, hai lần sửa đổi, qua nhiều thế hệ đại biểu. Mỗi lần, việc quản lý và tình cảm của người ở xa lại được đặt cạnh nhau để tìm cách viết hợp lý hơn. Từ năm 1945 đến nay, một điều không thay đổi. Người Việt dù sống ở đâu vẫn là người Việt, và pháp luật giữ cho họ con đường về quê hương như người trong một nhà.
Gần ba mươi năm đã trôi qua kể từ những cuộc điện thoại từ Nga, từ Mỹ, từ Đông Âu năm ấy. Con cháu những người ấy lớn lên ở những miền đất khác, nói những thứ tiếng khác, nhưng vẫn mang dòng máu Việt, và cánh cửa về với quê hương vẫn luôn rộng mở. Đó cũng là điều cha tôi mong khi ông lên tiếng năm 1998.