 |
| Chân dung Tổ sư Nguyên Thiều được tôn trí trang trọng tại hậu tổ chùa Quốc Ân |
Giữa không gian linh thiêng ấy, bức chân dung Tổ sư Nguyên Thiều do họa sĩ Hồng Cao vẽ vào năm 1931 nổi bật như một dấu ấn đặc biệt. Đây không chỉ là một tác phẩm thờ tự đơn thuần, mà còn là một hiện vật nghệ thuật mang ý nghĩa tư liệu sâu sắc về hội họa Huế trong giai đoạn chuyển tiếp đầu thế kỷ XX.
Giàu giá trị tư liệu và nghệ thuật
Chân dung Tổ sư Nguyên Thiều được thực hiện bằng chất liệu bột màu trên giấy, với bố cục cân đối, đường nét vững vàng và phong cách đậm dấu ấn hội họa truyền thần truyền thống. Hình tượng Tổ sư được khắc họa trong tư thế ngồi kiết già, thân khoác áo cà sa, tay cầm phất trần, gương mặt biểu lộ thần thái trầm tĩnh, từ bi mà uy nghiêm. Ánh mắt của nhân vật là điểm nhấn đặc biệt, được xử lý tinh tế, tạo nên chiều sâu nội tâm và sức truyền cảm mạnh mẽ. Những chi tiết trang trí trên y phục được thể hiện công phu, vừa tuân thủ tính ước lệ của hội họa truyền thống, vừa có xu hướng tả thực rõ nét, cho thấy sự chuyển biến trong quan niệm tạo hình.
Chính sự kết hợp giữa truyền thống và yếu tố tả thực đã làm nên giá trị nghệ thuật của bức tranh. Ở đây, người xem có thể nhận ra dấu ấn của thủ pháp truyền thần Á Đông, đồng thời cảm nhận được ảnh hưởng nhất định của hội họa phương Tây, đặc biệt trong cách xử lý khối và ánh sáng.
Một yếu tố đặc biệt quan trọng làm tăng giá trị của bức tranh là phần lạc khoản chữ Hán còn được bảo lưu rõ nét: “Bảo Đại lục niên, tuế thứ Tân Mùi, ngũ nguyệt cát nhật; Cư sĩ Khánh phổ trung nhân Hồng Cao, huân mộc cung họa” (Ngày lành tháng 5, năm Tân Mùi, niên hiệu Bảo Đại năm thứ 6 [1931]; Cư sĩ Hồng Cao, người trong hoàng tộc, đốt hương trầm, rửa tay bằng nước thơm cung kính vẽ).
Họa sĩ hoàng phái và hành trạng ít người biết
Từ nội dung lạc khoản, vấn đề về thân thế họa sĩ Hồng Cao được đặt ra và dần được làm sáng tỏ qua quá trình đối chiếu tư liệu. Tên gọi Hồng Cao mang đặc trưng của hệ thống đặt tên trong hoàng tộc Triều Nguyễn, đặc biệt gắn với dòng dõi của đức ông Tùng Thiện Vương Miên Thẩm, một danh sĩ nổi tiếng trong lịch sử văn hóa Huế.
Một chi tiết điền dã có ý nghĩa quan trọng trong quá trình xác minh là chuyến tìm về phủ Tùng Thiện Vương bên bờ sông An Cựu. Tại đây, người viết đã có dịp tiếp cận gia phả phòng Tùng Thiện Vương do mệ Bửu Tộ lưu giữ. Tư liệu gia phả này ghi chép rõ về công tử Hồng Cao. Qua đó, cung cấp những thông tin xác thực về thân thế và vị trí của ông trong dòng tộc.
Theo gia phả, Hồng Cao có tự Sĩ Chánh, sinh năm Đinh Mão (1867) tại Huế, là con trai thứ 19 của đức ông Tùng Thiện Vương. Ông sinh trưởng trong một gia đình hoàng tộc tiêu biểu về truyền thống thi thư và lễ nhạc, nơi việc học hành và tu dưỡng nhân cách được đặt lên hàng đầu. Nhờ đó, ông sớm được tiếp cận nền giáo dục Nho học bài bản, từng thụ giáo với các danh nho và đại thần đương thời như Nguyễn Trọng Hợp, Phạm Phú Thứ và Lê Huy Miến. Tuy nhiên, thay vì theo đuổi con đường khoa cử và quan trường, Hồng Cao lại sớm bộc lộ năng khiếu hội họa và lựa chọn con đường nghệ thuật. Những tác phẩm của ông không chỉ dừng lại ở việc tái hiện diện mạo, mà còn truyền tải được thần thái và nội tâm nhân vật.
Một đóng góp đáng chú ý khác của Hồng Cao là việc cộng tác với tập san Bulletin des Amis du Vieux Hué (BAVH), do học giả Léopold Cadière khởi xướng. Trong thời gian tập san hoạt động, ông đã thực hiện nhiều bản vẽ khảo tả và minh họa có giá trị khoa học cao, góp phần quan trọng trong việc ghi chép và bảo tồn di sản Huế. Những bản vẽ này ngày nay trở thành nguồn tư liệu quý cho các nhà nghiên cứu. Họa sĩ Hồng Cao qua đời ngày 30 tháng 12 năm Định Hợi (1947), hưởng thọ 80 tuổi. Mộ phần của ông được an táng trong khu vườn nhà thờ Quy Đức Công chúa.
Di sản còn lại và những khoảng trống cần tiếp tục làm sáng tỏ
Hiện nay, số lượng tác phẩm của họa sĩ Hồng Cao còn lại không nhiều, phần lớn là các bức chân dung truyền thần phục vụ mục đích thờ tự. Ngoài bức chân dung Tổ sư Nguyên Thiều tại chùa Quốc Ân, hiện tại Huế còn lưu giữ một số tác phẩm khác của họa sĩ Hồng Cao, tiêu biểu như chân dung Tùng Thiện Vương Miên Thẩm (tại phủ Tùng Thiện Vương), chân dung Phú Bình huyện công Hường Vinh và phu nhân (tại chùa Thiên Minh) hay chân dung Quang lộc tự khanh Tôn Thất Tu cùng phu nhân (tại nhà vườn Song Tùng). Dù số lượng tác phẩm còn lại không nhiều, song vẫn đủ để nhận diện phong cách hội họa riêng của Hồng Cao.
Trong bối cảnh mỹ thuật Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX đang chuyển mình mạnh mẽ, sự xuất hiện của những họa sĩ như Hồng Cao có ý nghĩa đặc biệt. Họ không chỉ kế thừa truyền thống hội họa dân tộc, mà còn góp phần mở ra những hướng đi mới, đặt nền tảng cho sự hình thành mỹ thuật hiện đại. Tuy nhiên, do nhiều biến động lịch sử, cuộc đời và sự nghiệp của Hồng Cao vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ. Nhiều tác phẩm có thể đã thất lạc, tư liệu liên quan còn phân tán trong dân gian hoặc chưa được công bố. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc tiếp tục sưu tầm, khảo cứu và hệ thống hóa các nguồn tư liệu.
Việc nghiên cứu về Hồng Cao không chỉ có ý nghĩa đối với việc nhận diện một cá nhân nghệ sĩ, mà còn góp phần làm rõ hơn diện mạo của mỹ thuật Huế trong giai đoạn giao thời. Qua đó, chúng ta có thể hiểu sâu hơn về quá trình vận động và biến đổi của nghệ thuật Việt Nam trong bối cảnh lịch sử nhiều biến động.
Trong dòng chảy văn hóa dân tộc, những tác phẩm như chân dung Tổ sư Nguyên Thiều không chỉ là di vật của quá khứ, mà còn là cầu nối giúp thế hệ hôm nay hiểu rõ hơn về giá trị của truyền thống.