 |
| Cuốn sách “Bá chủ AI: Trí tuệ nhân tạo, ChatGPT và cuộc chạy đua thay đổi thế giới” được chia thành bốn phần chính, mỗi phần phản ánh một giai đoạn quan trọng trong sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và cuộc cạnh tranh giữa OpenAI và DeepMind (ảnh minh họa) |
AI và cuộc đua mới về nguồn nhân lực
Sự phát triển bùng nổ của AI tạo sinh sau khi ChatGPT xuất hiện cuối năm 2022 đã mở ra một giai đoạn cạnh tranh mới. Khá nhanh chóng, AI trở thành công cụ ngày càng được ứng dụng nhiều trong khắp các lĩnh vực, từ sản xuất, y tế, giáo dục đến tài chính, truyền thông hay quản trị doanh nghiệp…
Hiện nay, các tập đoàn công nghệ lớn như Google, Microsoft, OpenAI, hay các doanh nghiệp công nghệ Trung Quốc không chỉ cạnh tranh trong cuộc đua phát triển những mô hình AI ngày càng mạnh hơn mà đằng sau đó còn là cuộc đua về nghiên cứu, dữ liệu, năng lực tính toán và đặc biệt là khả năng xây dựng đội ngũ nhân lực có thể tạo ra những bước tiến mới.
Theo AI Index Report 2025 của Viện Nghiên cứu AI thuộc Đại học Stanford (Stanford HAI), các quốc gia có hệ sinh thái AI phát triển đều sở hữu những nền tảng chung: Năng lực nghiên cứu mạnh, hệ thống đào tạo nhân lực chất lượng cao và chính sách thu hút chuyên gia hiệu quả.
Trong khi đó, Báo cáo Future of Jobs 2025 của Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF) cho thấy, AI và các công nghệ mới đang làm thay đổi nhanh chóng yêu cầu về kỹ năng của người lao động. Không chỉ các ngành công nghệ, nhiều lĩnh vực truyền thống cũng cần lực lượng lao động có khả năng sử dụng công cụ AI để nâng cao năng suất và thích ứng với sự thay đổi của thị trường.
Điều này cho thấy lợi thế trong kỷ nguyên AI không chỉ thuộc về những quốc gia sở hữu công nghệ tiên tiến nhất, mà còn thuộc về những quốc gia biết đầu tư để con người làm chủ công nghệ.
Con người - trung tâm chiến lược AI
Nhận thức được vai trò của AI đối với năng lực cạnh tranh quốc gia, tháng 1/2021, Thủ tướng Chính phủ Việt Nam ban hành Quyết định số 127/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đến năm 2030. Đây là văn bản quan trọng đặt nền móng cho quá trình phát triển AI tại Việt Nam, với mục tiêu thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng công nghệ và hình thành hệ sinh thái AI trong nước.
Trong chiến lược này, phát triển nguồn nhân lực được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm. Việt Nam hướng tới xây dựng đội ngũ chuyên gia AI, tăng cường năng lực nghiên cứu tại các trường đại học, thúc đẩy liên kết giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp, đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế.
Tiếp theo đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã xác định “phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là điều kiện quan trọng để làm chủ các công nghệ chiến lược”, trong đó có AI.
Theo các nhà phân tích, Việt Nam có cách tiếp cận đáng chú ý khi không xem AI là lĩnh vực chỉ dành riêng cho các kỹ sư công nghệ mà xác định AI sẽ ngày càng được tích hợp vào hoạt động kinh tế - xã hội: Giáo viên, bác sĩ, người lao động và các doanh nghiệp đều có thể sử dụng AI để tối ưu phần việc chuyên môn của mình. Vì vậy, chuẩn bị nguồn nhân lực AI không chỉ là đào tạo chuyên gia, mà còn là nâng cao năng lực thích ứng công nghệ cho toàn xã hội.
Xây dựng hệ sinh thái AI
Để biến chiến lược thành năng lực thực tế, giáo dục chính là nền tảng đầu tiên trong quá trình chuẩn bị nguồn nhân lực. Những năm gần đây, Việt Nam đã từng bước mở rộng đào tạo về AI, khoa học dữ liệu và các lĩnh vực liên quan tại nhiều trường đại học. Song song với đào tạo chuyên sâu, các chương trình nâng cao năng lực số cũng được thúc đẩy nhằm giúp người học tiếp cận công nghệ mới một cách chủ động.
Theo UNICEF Việt Nam, việc ứng dụng AI trong giáo dục không chỉ đặt ra yêu cầu về kỹ năng sử dụng công nghệ, mà còn đòi hỏi người học và giáo viên có khả năng đánh giá thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và sử dụng AI một cách có trách nhiệm.
Bên cạnh giáo dục, sự tham gia của doanh nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc đưa nguồn nhân lực AI vào hoạt động thực tiễn. Ngoài các chương trình học, một hệ sinh thái AI còn cần có môi trường để các chuyên gia, kỹ sư được nghiên cứu, thử nghiệm và tạo ra sản phẩm phục vụ đời sống.
Thời gian qua, Việt Nam đã thu hút sự quan tâm của nhiều tập đoàn công nghệ quốc tế. Cuối năm 2024, Chính phủ Việt Nam và NVIDIA ký kết hợp tác nhằm thúc đẩy phát triển AI, tập trung vào các lĩnh vực như xây dựng hạ tầng tính toán, nghiên cứu và đào tạo nhân lực.
Trong chuyến thăm Việt Nam, CEO NVIDIA Jensen Huang cho rằng, Việt Nam có nhiều điều kiện để trở thành một trung tâm AI của khu vực, đồng thời nhấn mạnh vai trò của nguồn nhân lực công nghệ và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong quá trình phát triển lĩnh vực này.
Tháng 6/2025, Qualcomm công bố thành lập Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển AI tại Việt Nam, tập trung vào các lĩnh vực như AI tạo sinh, thị giác máy tính và xử lý ngôn ngữ tự nhiên. Theo Reuters, việc các tập đoàn công nghệ mở rộng hoạt động nghiên cứu tại Việt Nam phản ánh sự quan tâm ngày càng lớn đối với tiềm năng nhân lực công nghệ trong nước.
Bên cạnh đó, Google cũng triển khai các sáng kiến hỗ trợ phát triển kỹ năng AI tại Việt Nam, nhấn mạnh vai trò của hợp tác giữa Nhà nước, doanh nghiệp và các cơ sở đào tạo trong quá trình chuẩn bị lực lượng lao động cho nền kinh tế số.
Đầu tư vào con người là hướng đi dài hạn
Những bước đi trên cho thấy Việt Nam đang có cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị AI toàn cầu. Tuy nhiên, khoảng cách với các quốc gia dẫn đầu vẫn là thách thức lớn. Theo Stanford HAI, những hệ sinh thái AI thành công trên thế giới thường được xây dựng trên ba nền tảng: nguồn nhân lực chất lượng cao, đầu tư bền vững cho nghiên cứu - phát triển, và năng lực tính toán đủ mạnh.
Đây cũng là những lĩnh vực Việt Nam cần tiếp tục cải thiện. Lực lượng lao động công nghệ thông tin của Việt Nam đang phát triển nhanh, nhưng số lượng chuyên gia AI có khả năng nghiên cứu ở trình độ quốc tế vẫn còn hạn chế. Trong khi đó, cạnh tranh thu hút nhân tài AI đang diễn ra gay gắt với cuộc đua chiêu mộ những chuyên gia xuất sắc của các tập đoàn công nghệ toàn cầu.
Bên cạnh việc đào tạo đội ngũ chuyên sâu, một yêu cầu quan trọng khác là nâng cao năng lực AI cho lực lượng lao động nói chung. Trong tương lai, khả năng sử dụng công nghệ, khai thác dữ liệu và làm việc cùng AI có thể trở thành một tiêu chí quan trọng đối với nhiều ngành nghề.
Với Việt Nam, AI đang mở ra cơ hội để rút ngắn khoảng cách phát triển, tham gia sâu hơn vào nền kinh tế số và nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu. Nhưng để biến cơ hội thành lợi thế, quá trình chuẩn bị nguồn nhân lực cần được xem là chiến lược lâu dài, với sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp.
Những chiến lược, chính sách đã được ban hành trong vài năm qua cho thấy định hướng phát triển AI của Việt Nam không chỉ tập trung vào công nghệ, mà còn hướng tới xây dựng một lực lượng lao động có khả năng làm chủ và ứng dụng công nghệ vào thực tiễn, từ đó có thể cân bằng lợi thế cạnh tranh.