 |
| Một người phụ nữ giương quốc kỳ Iran tại thủ đô Tehran |
Vòng xoáy xung đột
Cuộc chiến kéo dài gần 4 tháng (từ ngày 28/2 đến ngày 17/6/2026) giữa một bên là Mỹ, Israel cùng các đồng minh và một bên là Iran cùng “Trục kháng chiến” cuối cùng đã tạm lắng xuống bằng việc ký kết Bản ghi nhớ (MOU) tại Islamabad, Pakistan. Thỏa thuận mở ra một thời gian đàm phán 60 ngày để hướng tới một hiệp định lâu dài. Tuy nhiên, đúng như dự báo của giới phân tích, sự hạ nhiệt này vô cùng mong manh. Khi tiếng súng của lực lượng Hezbollah tại Lebanon phục kích quân chiếm đóng Israel và các đòn không kích đáp trả khốc liệt của Tel Aviv nổ ra, Iran đã lập tức đe dọa dừng đàm phán, tái phong tỏa eo biển Hormuz, kéo theo lời răn đe quân sự từ Washington.
Bản chất của thỏa thuận hiện nay là gì, và tại sao vòng xoáy xung đột tại vịnh Persic lại dễ dàng nóng trở lại như vậy? Bản chất của thỏa thuận Mỹ - Iran hiện nay là bản ghi nhớ mong manh. Theo các chuyên gia thuộc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ (CFR), thỏa thuận Islamabad không phải là một hiệp ước hòa bình toàn diện, mà thực chất chỉ là một lệnh ngừng bắn tạm thời mang tính chất “đóng băng tình hình” nhằm cứu vãn nền kinh tế toàn cầu khỏi cuộc khủng hoảng năng lượng do eo biển Hormuz bị phong tỏa trước đó.
Thỏa thuận bao gồm 4 điểm cốt lõi cấu thành khung đàm phán hiện tại là:
Chấm dứt hoạt động quân sự trên mọi mặt trận: Bao gồm cả mặt trận Lebanon (Hezbollah). Đây là điều khoản then chốt mà Mỹ ép Iran phải kiềm chế các lực lượng ủy nhiệm.
Mở cửa trở lại eo biển Hormuz: Iran đồng ý để dòng chảy dầu khí lưu thông, đổi lại Mỹ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân và Bộ Tài chính Mỹ cấp các lệnh miễn trừ trừng phạt dầu mỏ ngay lập tức cho Tehran.
Cam kết ban đầu về hạt nhân: Iran đồng ý pha loãng (down-blend) một phần kho lưu trữ uranium đã làm giàu ở mức độ cao ngay trên lãnh thổ của mình dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng nguyên tử Quốc tế (IAEA).
Thời hạn đàm phán 60 ngày: Đây là chiếc “đồng hồ đếm ngược” để hai bên thương lượng về một thỏa thuận hạt nhân vĩnh viễn và dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt kinh tế.
Tiến sĩ Farah N. Jan tại Đại học Pennsylvania (University of Pennsylvania - UPenn), Hoa Kỳ, nhận định rằng thỏa thuận này đẩy các vấn đề khó khăn nhất - bao gồm chương trình tên lửa đạn đạo, số phận kho uranium làm giàu và mạng lưới lực lượng ủy nhiệm của Iran - lùi lại 60 ngày. Đó là một giải pháp trì hoãn hơn là giải quyết tận gốc rễ xung đột.
Lý do khiến thỏa thuận vừa ký kết đã rạn nứt nằm ở cấu trúc địa chính trị đa tầng nấc của Trung Đông, nơi mà Mỹ và Iran không phải là những thực thể duy nhất quyết định bàn cờ mà một phần quan trọng nằm ở nghịch lý “Chiếc bẫy Lebanon” và địa chính trị của các bên: Israel và Hezbollah (Lebanon).
Một chi tiết đặc biệt quan trọng trong thỏa thuận là Israel không phải là một bên tham gia ký kết Bản ghi nhớ. Dù Mỹ bảo lãnh cho việc đình chiến, Israel tuyên bố họ không bị ràng buộc bởi MOU này và giữ toàn quyền tự do hành động để tấn công Hezbollah nếu cảm thấy bị đe dọa. Sự can dự bất đối xứng này tạo ra một lỗ hổng lớn mang tên Israel.
Đối với Iran, mạng lưới “Trục kháng chiến” (Axis of Resistance) mà Hezbollah là lực lượng cực kỳ quan trọng sau khi chính quyền cũ ở Syri của ông Bashar al-Assad sụp đổ. Hezbollah không chỉ là công cụ mở rộng tầm ảnh hưởng, mà còn là “chiếc khiên an ninh” vòng ngoài. Khi Israel không kích dữ dội vào Lebanon, Iran không thể đứng nhìn đồng minh chiến lược bị suy yếu mà không có phản ứng. Phản ứng dây chuyền từ Tehran sẽ xảy ra để tránh bài học của lực lượng Hamas ở dải Gaza bị Israel hủy diệt.
Việc Tehran lập tức dọa đình chỉ đàm phán 60 ngày và đưa yêu sách tái phong tỏa eo biển Hormuz là một bước đi mang tính bài bản nhằm sử dụng “vũ khí năng lượng” để ép Mỹ phải kìm cương Israel. Eo biển Hormuz - nơi luân chuyển 20% lượng dầu thô thế giới - chính là yếu huyệt mà Iran biết rõ có thể làm lung lay ý chí của Washington bất cứ lúc nào.
Ba kịch bản dự báo
Dựa trên lý thuyết trò chơi và các phân tích từ Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), khoảng thời gian 60 ngày đàm phán sẽ không phải là một tiến trình ngoại giao êm thấm, mà là một cuộc đàm phán “bên miệng hố chiến tranh” (brinkmanship) nghẹt thở với 3 kịch bản có khả năng xảy ra cao nhất:
Kịch bản 1 “Đóng băng căng thẳng” có kiểm soát (khả năng: 50%). Đây là kịch bản mà Mỹ và Iran, dù liên tục tung ra những lời đe dọa cực đoan, vẫn sẽ tìm cách giữ xung đột ở dưới ngưỡng chiến tranh tổng lực.
Cơ sở của nó đến từ cả hai phía. Tổng thống Donald Trump muốn duy trì thành quả mở cửa eo biển Hormuz để ổn định giá dầu thế giới và tuyên bố chiến thắng về mặt ngoại giao. Phía Iran cũng cần các lệnh miễn trừ trừng phạt dầu mỏ để cứu vãn nền kinh tế đang kiệt quệ sau đợt bùng phát biểu tình và chiến tranh đầu năm. Biểu hiện là hai bên sẽ chấp nhận một cơ chế “mắt nhắm mắt mở”. Mỹ sẽ gây sức ép buộc Israel giới hạn quy mô không kích ở Lebanon, trong khi Iran sẽ yêu cầu Hezbollah kiềm chế các cuộc phục kích. Đàm phán 60 ngày có thể không đạt được thỏa thuận vĩnh viễn nhưng sẽ được gia hạn thêm theo từng tháng.
Kịch bản 2 vòng xoáy leo thang và đổ vỡ thỏa thuận (khả năng: 35%). Thỏa thuận sụp đổ hoàn toàn do hành động của các bên thứ ba nằm ngoài tầm kiểm soát trực tiếp của Washington và Tehran.
Cơ sở của sự đổ vỡ đến từ sự thù địch mang tính sống còn giữa Israel và Hezbollah. Nếu một cuộc tấn công của Hezbollah gây thương vong lớn cho phía Israel, hoặc nếu Israel tiến hành chiến dịch trên bộ vào Nam Lebanon, Iran bắt buộc phải thực hiện lời hứa bảo vệ đồng minh. Hệ quả là Iran sẽ chính thức rút khỏi đàm phán Islamabad, tái triển khai các tàu tên lửa và bãi mìn tại eo biển Hormuz. Khi dòng chảy dầu khí bị chặn đứng lần thứ hai, Mỹ sẽ thực thi lời đe dọa không kích hủy diệt các cơ sở hạt nhân và căn cứ hải quân của Iran, đẩy Trung Đông vào một cuộc chiến tổng lực mới với quy mô tàn phá còn lớn hơn giai đoạn đầu năm 2026.
Kịch bản 3 thỏa thuận hạt nhân “Nhỏ trao đổi nhỏ” (khả năng: 15%). Đây là kịch bản lạc quan nhưng khó khăn nhất, khi áp lực chiến tranh buộc hai bên phải nhượng bộ thực chất trong thời hạn 60 ngày.
Cơ sở để hai bên đi đến kịch bản này là cả hai bên đều nhận ra cái giá quá đắt của chiến tranh (Mỹ đã tốn hàng chục tỷ USD và Iran chịu tổn thất lớn về hạ tầng quân sự). Theo kịch bản này Iran chấp nhận đóng băng làm giàu uranium ở mức 60% trong vòng 10 năm và chịu sự kiểm tra nghiêm ngặt của IAEA. Đổi lại, Mỹ dỡ bỏ một phần lớn các lệnh trừng phạt tài chính. Tuy nhiên, kịch bản này rất khó xảy ra trong 60 ngày do sự thiếu hụt nghiêm trọng về lòng tin chiến lược giữa hai chính phủ.
Nhìn tổng thể, thỏa thuận Mỹ - Iran hiện nay chỉ là một “khoảng nghỉ kỹ thuật” hơn là một giải pháp hòa bình bền vững. Bản chất cốt lõi của cuộc xung đột - sự bất ổn về an ninh vững chắc của Israel, chương trình hạt nhân của Iran và quyền kiểm soát các tuyến hàng hải chiến lược của Mỹ - vẫn chưa có bất kỳ lời giải nào.
Khoảng thời gian 60 ngày tới sẽ là giai đoạn cực kỳ nguy hiểm và khó lường đối với an ninh toàn cầu. Vùng vịnh Persic như một kho thuốc súng mà ngòi nổ lại nằm trong tay các lực lượng ở Lebanon và Israel. Chỉ cần một tính toán sai lầm (miscalculation) từ bất kỳ bên nào trong việc thử thách lòng tin và giới hạn chịu đựng của nhau, vòng xoáy xung đột sẽ ngay lập tức bùng cháy trở lại, kéo theo những hệ lụy thảm khốc cho thị trường năng lượng và nền kinh tế thế giới vốn đã chịu nhiều tổn thương.