|
| Du khách tham quan vườn thanh trà Thủy Biều. Ảnh: Minh Phương |
Từ vườn nhà đến những mô hình sản xuất mới
Vườn là một phần làm nên cốt cách Huế. Trong những khu nhà vườn Kim Long, Thủy Biều, cây ăn quả, rau gia vị, hoa cảnh và mặt nước không chỉ phục vụ đời sống mà còn tạo nên sự hài hòa giữa con người với thiên nhiên. Nếp vườn nuôi dưỡng lối sống coi trọng sự tĩnh tại, kín đáo, thuận theo tự nhiên; đồng thời góp phần tạo nên diện mạo riêng của đô thị di sản.
Ngày nay, nông nghiệp đô thị không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn những khu vườn xưa. Trên nền tảng ấy, Huế có thể phát triển sản xuất hàng hóa, ứng dụng công nghệ, cung cấp thực phẩm tại chỗ và kết hợp nông nghiệp với du lịch. Giá trị của nông nghiệp vì thế không chỉ nằm ở sản lượng, mà còn ở cảnh quan, văn hóa và môi trường.
HTX Nông nghiệp thủy canh Huế tại phường Hương Thủy là một ví dụ về hướng chuyển đổi này. Mô hình trồng rau trong nhà màng, sử dụng thủy canh, tưới nhỏ giọt và hệ thống điều khiển tự động mở ra hướng sản xuất phù hợp trong điều kiện quỹ đất hạn chế. Ở Hương An, An Hòa, các mô hình trồng dưa lê, dưa lưới ứng dụng công nghệ cao cũng góp phần làm phong phú hoạt động nông nghiệp đô thị và vùng ven. Tại Dương Nỗ, một phần diện tích lúa kém hiệu quả được chuyển sang nuôi trồng thủy sản.
Những mô hình trên cho thấy nông nghiệp Huế đang có sự chuyển dịch. Tuy nhiên, hoạt động sản xuất vẫn còn phân tán, quy mô và mục tiêu khác nhau. Các mô hình riêng lẻ chưa kết nối thành một hướng phát triển chung, gắn sản xuất với quy hoạch đất đai, cảnh quan di sản, du lịch và hạ tầng sinh thái.
Đất nông nghiệp còn nhiều giá trị chưa được khai thác
Một hạn chế trong phát triển nông nghiệp đô thị là việc đánh giá đất đai vẫn thiên về chức năng sản xuất và hiệu quả trước mắt. Khi đô thị mở rộng, đất nông nghiệp chịu sức ép chuyển đổi mục đích sử dụng. Trong khi đó, giá trị của các khu đất có khả năng thấm nước, vùng cây xanh, ao hồ và khoảng trống giữa các khu dân cư chưa được nhìn nhận đầy đủ. Đây không chỉ là không gian sản xuất mà còn góp phần điều tiết dòng chảy, duy trì cảnh quan và giảm áp lực lên hạ tầng đô thị.
Nghiên cứu FloodAdaptVN tại Huế tiếp cận rủi ro lũ trên toàn lưu vực sông Hương, từ miền núi, vùng ven đô đến đô thị và ven biển. Các giải pháp dựa vào hệ sinh thái được xem là hướng bổ sung năng lực trữ, thoát nước bên cạnh các công trình phòng, chống lũ. Trong khi đó, GreenCityLabHuế cho thấy cây xanh, mặt đứng xanh và dải cây xanh có thể cải thiện vi khí hậu; trong các giải pháp được khảo sát, bóng mát từ cây có hiệu quả làm mát nổi bật.
Những kết quả này gợi mở một cách tiếp cận thiết thực: Không phải chờ dự án lớn mới tạo được giá trị sinh thái. Huế có thể bắt đầu từ từng khu đất, khoảng xanh cụ thể, với giải pháp phù hợp với điều kiện địa phương và khả năng duy trì lâu dài. Tuy nhiên, không phải mọi diện tích đất trống đều thích hợp để canh tác. Những khu vực có chức năng thoát lũ, trữ nước cần được bảo vệ. Việc bố trí cây trồng hoặc mô hình theo mùa chỉ nên thực hiện khi không ảnh hưởng đến khả năng vận hành của không gian ấy.
Điều Huế cần không đơn thuần là thêm vài mô hình sản xuất, mà là cách tổ chức sử dụng đất tính đến đồng thời sinh kế, thực phẩm, cảnh quan, văn hóa và an toàn sinh thái. Cách làm này đòi hỏi phải khảo sát, hướng dẫn kỹ thuật, liên kết tiêu thụ và đánh giá hiệu quả. Nếu thiếu những hỗ trợ đó, các mô hình có triển vọng khó mở rộng và duy trì bền vững.
Tổ chức nông nghiệp theo không gian sinh thái
Huế có thể tổ chức các vùng nông nghiệp theo điều kiện sinh thái và chuỗi giá trị, thay vì chỉ theo địa giới hành chính. Ở vùng ven đô như Hóa Châu, Dương Nỗ, Kim Trà, Hương An, Kim Long, Thanh Thủy…, cần xác định lợi thế về đất đai, nguồn nước, sản phẩm và thị trường để lựa chọn hướng sản xuất phù hợp, gắn với chế biến, ẩm thực và dịch vụ du lịch.
Ở vành đai chuyển tiếp giữa nông thôn và đô thị, nên ưu tiên mô hình tiết kiệm đất, nước và thích ứng với điều kiện ngập. Những khu đất tạm thời chưa xây dựng có thể được nghiên cứu để sử dụng linh hoạt, với các mô hình dễ thu dọn khi cần, nhưng phải phù hợp quy hoạch và không cản trở thoát lũ, trữ nước.
Trong lõi di sản, nhà vườn truyền thống cần được bảo tồn như không gian sống, không chỉ là điểm tham quan. Vườn cộng đồng, vườn trường học và những khoảng xanh có thể góp phần giáo dục môi trường, kết nối cư dân với thiên nhiên và bổ sung trải nghiệm cho du khách.
Kinh nghiệm từ làng rau Trà Quế ở Hội An cho thấy sức hấp dẫn du lịch không chỉ đến từ cảnh quan, mà còn từ sự kết nối giữa nghề trồng rau, tri thức bản địa, trải nghiệm của du khách và sinh kế cộng đồng. Huế có thể tìm hướng đi riêng từ nhà vườn, rau gia vị, cây ăn quả và văn hóa ẩm thực của mình.
Để làm được điều đó, quy hoạch nông nghiệp đô thị phải gắn với quy hoạch sử dụng đất, thoát nước, không gian xanh và bảo tồn di sản. Người dân cần có động lực duy trì vườn và không gian xanh; hợp tác xã, doanh nghiệp và đơn vị khoa học cùng tham gia tổ chức chuỗi giá trị. Hiệu quả của mỗi mô hình nên được nhìn nhận không chỉ qua sản lượng, doanh thu, mà cả khả năng sử dụng tài nguyên tiết kiệm, gìn giữ cảnh quan và đóng góp cho cộng đồng.