Để chuyển đổi mô hình quản lý thuế, từ ngày 1/6/2025, các hộ kinh doanh có doanh thu từ 1 tỷ đồng/năm trở lên có hoạt động bán hàng hóa, cung cấp dịch vụ trực tiếp đến người tiêu dùng… phải áp dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền. Đây là bước khởi đầu để tăng tính minh bạch doanh thu của hộ kinh doanh, tạo tiền đề cho việc bỏ thuế khoán từ 1/1/2026.

Trước đó, ngành thuế cũng chủ động triển khai nhiều chính sách từ thúc đẩy sử dụng hóa đơn điện tử, hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền, mở rộng các cổng thông tin điện tử dành cho hộ kinh doanh, ứng dụng eTax Mobile, nộp thuế điện tử qua ngân hàng, ví điện tử… giúp hộ kinh doanh làm quen dần với việc tương tác trực tiếp với cơ quan thuế không cần thông qua cán bộ thuế. Quá trình này góp phần thay đổi tư duy từ quản lý sang tự kê khai, tự chịu trách nhiệm.

Ngoài ra, việc chuẩn hóa cơ sở dữ liệu hộ kinh doanh cũng được triển khai phần nào giúp xác định quy mô, ngành nghề, doanh thu sát thực tế hơn, tạo nền tảng để hộ kinh doanh kê khai thuế khi đủ điều kiện. Ngành thuế cũng chủ động làm việc với các cơ quan chức năng, đơn vị cung cấp giải pháp hỗ trợ phần mềm kế toán, hóa đơn điện tử dành cho hộ kinh doanh trong quá trình chuyển đổi.

Việc tuyên truyền tạo thói quen mua hàng phải lấy hóa đơn trong người dân cũng được cơ quan thuế đẩy mạnh. Con số hóa đơn hợp lệ tham gia chương trình hóa đơn may mắn được Thuế thành phố công bố gần đây ngày càng tăng và đã bắt đầu có sự góp mặt của các khách hàng cá nhân phần nào cho thấy thói quen lấy hóa đơn khi mua hàng đã bắt đầu hình thành. Chỉ tính trong 3 quý đầu năm 2025, số lượng hóa đơn hợp lệ tham gia chương trình đã tăng mạnh. Nếu số hóa đơn hợp lệ quý I/2025 là 28.610 hóa đơn thì con số này trong quý II/2025 đã tăng có 70.454 hóa đơn và quý III/2025 là 85.776 hóa đơn.

Cơ sở nền tảng cho quá trình chuyển đổi đã có, song thực tế trong giai đoạn đầu chuyển đổi, nhiều hộ kinh doanh cũng gặp không ít khó khăn. Trong đó, khó khăn đầu tiên phải kể đến chuyện minh bạch hóa đơn, xử lý nguồn gốc cho các mặt hàng tồn kho trước và sau chuyển đổi.

Ông Hồ Viết Thái, hộ kinh doanh vật tư thiết bị, thuộc quản lý của Thuế cơ sở 2 chia sẻ, chúng tôi kinh doanh đa dạng mặt hàng vật tư từ nông nghiệp đến các mặt hàng thiết yếu phục vụ đời sống. Các mặt hàng này được nhập từ nhiều đầu mối khác nhau, không phải lúc nào cũng đầy đủ hóa đơn, chứng từ theo tiêu chuẩn kế toán. Nhiều mặt hàng có lượng tồn kho lớn, có thể kéo dài năm này qua năm khác. Việc thống kê hàng tồn kho chủ yếu được ước lượng bằng mắt thường nên khó cân đối giữa lượng hàng thực tế và sổ sách. Khi chuyển sang kê khai, chúng tôi không biết làm sao có thể hợp thức hóa những hàng hóa tồn kho này. Ngoài ra, với hàng vật tư nông nghiệp mà cơ sở đang kinh doanh, đối tượng phục vụ chủ yếu là nông dân nên việc bán nợ, đến mùa vụ mới trả tiền là thực tế hiện nay. Việc này dẫn đến thời gian thu hồi vốn kéo dài, trong khi đó, hóa đơn yêu cầu phải xuất theo từng lần bán sẽ làm phát sinh chênh lệch dòng tiền ra - vào, gây rủi ro về thuế và nguy cơ bị xử phạt sẽ rất cao.

Theo quy định, việc kiểm kê hàng tồn kho định kỳ, phân loại hàng hóa theo lô, theo hạn sử dụng... là yêu cầu bắt buộc khi chuyển sang kê khai thuế. Việc này vượt quá năng lực quản trị của hộ kinh doanh nhỏ chỉ quen ước lượng không quen ghi chép bằng sổ sách.

Thực tế, khi chuyển đổi từ mô hình thuế khoán sang kê khai thuế, hộ kinh doanh bắt buộc phải thay đổi thói quen bằng việc ghi chép tối thiểu, ưu tiên tính minh bạch đầu vào, đầu ra, từng bước hình thành thói quen quản lý doanh thu, hàng hóa. Tuy nhiên, thói quen chưa hẳn đã là nguyên nhân chính khiến việc chuyển đổi mô hình quản lý thuế gặp khó khăn mà yếu tố tâm lý cũng được cho là rào cản khiến hộ kinh doanh chưa thật sự nhập cuộc trong quá trình chuyển đổi.

Quá trình hỗ trợ hộ kinh doanh chuyển đổi mô hình quản lý thuế tại Huế, bà Tạ Thị Huyền Linh, Quản lý kinh doanh Công ty CP MISA khu vực miền Trung chỉ rõ có 3 nhóm khó khăn đối với hộ kinh doanh trong quá trình chuyển đổi. Trong đó, tâm lý “ngại đổi mới” là khó khăn lớn nhất. Lý do chính là nhiều hộ đã quen với cơ chế thuế khoán nên khi chuyển sang kê khai, phải ghi chép, minh bạch thông tin đầu ra, đầu vào khiến họ lo lắng. Đồng thời, việc minh bạch thông tin, hạn chế về công nghệ, sợ phát sinh thêm chi phí nên nhiều hộ vẫn mang tâm lý trì hoãn.

Quá trình triển khai hỗ trợ hộ kinh doanh, Thuế thành phố cũng ghi nhận nhiều vướng mắc tương tự. Trong đó, nhiều nhất là vướng mắc về ngưỡng doanh thu chịu thuế đối với hộ kinh doanh. Cụ thể, hộ kinh doanh chưa nắm rõ về các ngưỡng doanh thu mới để xác định nghĩa vụ kê khai, đặc biệt là việc áp dụng các mức miễn thuế. Tâm lý lo lắng việc chuyển sang kê khai sẽ dẫn đến việc nộp thuế cao hơn so với thuế khoán, làm giảm động lực kinh doanh. Một số hộ có quy mô lớn đối phó theo kiểu chia tách hộ để giảm doanh thu thực tế, giảm số thuế phải nộp theo đúng ngưỡng doanh thu gây thất thu và tạo sự không công bằng trong quản lý hộ.

Bên cạnh đó, nhiều hộ kinh doanh nhỏ không có đủ điều kiện về thiết bị, công nghệ, kỹ năng số để kê khai và thực hiện hóa đơn điện tử. Ngoài ra, việc chưa có hướng giải quyết đối với hàng tồn kho không có hóa đơn trong khi hộ kinh doanh thường không có thói quen lưu trữ hóa đơn đầu vào, hàng tồn kho dẫn tới nhiều vướng mắc trong việc kê khai hàng tồn kho đầu kỳ. Chưa nói, tại các chợ truyền thống vẫn còn nhiều hộ kinh doanh lớn tuổi, khó tiếp cận công nghệ vì thế khó chuyển đổi cho đối tượng này. Đây cũng là vấn đề cần tính đến khi chuyển đổi sang kê khai. Nhiều hộ kinh doanh đề xuất, không nên chuyển tất cả hộ kinh doanh qua kê khai, mà chỉ nên áp dụng kê khai cho nhóm hộ có doanh thu cao để giảm áp lực cho những hộ kinh doanh nhỏ.

Thực tế, không riêng hộ kinh doanh, cơ quan thuế cũng đối mặt không ít thách thức trong tiến trình chuyển đổi. Hiện, Thuế thành phố Huế đang quản lý gần 26.000 hộ kinh doanh, trong đó có 1.512 hộ kinh doanh có doanh thu từ 500 triệu đồng trở lên, chiếm tỷ trọng 5,8 % trên tổng số HKD đang quản lý trên địa bàn. Trong khi đó, riêng Thuế cơ sở 1 đã quản lý gần 12.000 hộ kinh doanh, trong đó có 1.053 hộ kinh doanh có doanh thu từ 500 triệu đồng trở lên. Điều này gây áp lực khá lớn đến quá trình hỗ trợ chuyển đổi, nhất là địa bàn quản lý của Thuế cơ sở 1.

Ngoài ra, quá trình hỗ trợ hộ kinh doanh chuyển đổi mô hình quản lý thuế trên địa bàn cũng gặp không ít khó khăn do ảnh hưởng bởi thiên tai, lũ lụt, nhất là cao điểm cuối tháng 10, đầu tháng 1 vừa qua. Trong khi các địa phương triển khai “Chiến dịch 60 ngày cao điểm chuyển từ thuế khoán sang kê khai” thì thành phố phải rút ngắn thời gian chiến dịch xuống 45 ngày do ảnh hưởng của mưa lũ. Chưa nói, quá trình triển khai thực tế cũng không đảm bảo được con số này. Nhiều địa bàn nước rút chậm, khi hỗ trợ phải thực hiện hỗ trợ phải theo phương châm chọn chỗ cao làm trước theo hình thức hỗ trợ cuốn chiếu cũng gây không ít khó khăn, thách thức trong quá trình hỗ trợ chuyển đổi.

Ông Hoàng Quốc Việt, Phó Trưởng Thuế thành phố Huế chia sẻ, hiện chưa có văn bản hướng dẫn về kê khai tờ khai trong trường hợp biến động doanh thu do nguyên nhân khách quan dẫn đến thay đổi nhóm hộ kinh doanh từ không nộp thuế thành nộp thuế và ngược lại. Ngoài ra, nhiều hộ kinh doanh không thực hiện đúng trình tự thông báo tạm nghỉ theo luật dẫn đến dữ liệu quản lý không khớp thực tế, khó xác định thời điểm phát sinh nghĩa vụ thuế. Một số hộ "treo mã số thuế", không hoạt động nhưng không chấm dứt, gây khó cho việc quản lý hộ kinh doanh tại cơ quan thuế.

Tại các Thuế cơ sở là vùng kinh tế đặc biệt khó khăn, trình độ dân trí còn thấp, khả năng hiểu biết về luật và các quy định còn hạn chế nên hộ kinh doanh khó nắm rõ các nhóm ngành nghề tương ứng với các nhóm thuế suất khác nhau cũng gây khó khăn trong việc xác định thuế suất của từng loại thuế (thuế GTGT và thuế TNCN) và số thuế phải nộp của hộ kinh doanh. Những nguyên nhân đó đã ảnh hưởng rất lớn đến quá trình hỗ trợ hộ kinh doanh chuyển đổi mô hình quản lý thuế. Dù vậy, Thuế thành phố vẫn nỗ lực để hoàn thành quá trình chuyển đổi mô hình quản lý thuế theo quy định.

 (Bài 3: Đến từng ngõ, gõ cửa từng hộ kinh doanh)