Sáng thứ 2 đầu tuần, thay vì làm việc không ngơi tay, hai mẹ con chị Tý giữ xe tại chợ Bến Ngự lại ngồi thảnh thơi lướt điện thoại. Người vào chợ mua bán ngày càng ít, lượng xe máy đến gửi để đi chợ cũng giảm dần. Để bù đắp cho khoản “thất thu”, đôi lúc, hai mẹ con chị phải bày bán một số sản phẩm vào các dịp đặc biệt để kiếm thêm thu nhập.

Chị Tý không ít lần than thở, những ngày trong tuần, chợ thường rất vắng khách. Chợ chủ yếu chỉ đông nhiều nhất vào sáng các thứ Bảy, Chủ nhật. Các ngày còn lại trong tuần, khách chủ yếu tập trung đông vào các giờ cao điểm sau giờ làm việc. Tuy nhiên, họ cũng không thích vào chợ mà chỉ đi bên ngoài để mua các thực phẩm thiết yếu, vì thế dịch vụ gửi xe cũng ế ẩm.

Mục sở thị chợ Bến Ngự một ngày giữa tuần, từ mặt hàng thủy hải sản tươi sống, thịt cá đến các mặt hàng thời trang… được các tiểu thương chuẩn bị chu đáo, song lượng khách không nhiều. Dù vậy, khu vực thu hút nhiều khách hàng nhất vẫn là các mặt hàng thủy hải sản tươi sống, rau củ các loại. Các gian hàng túi xách, quần áo, giày dép… khá thưa vắng khách. Đó cũng là thực trạng chung của rất nhiều chợ ở khu vực đô thị.

Chị Phạm Thị Nguyên, tiểu thương chợ Thuận Lộc cho hay, các quầy hàng trong chợ càng ngày càng ế khách, vì thế đa phần tiểu thương rất khó khăn. Để trụ vững trong giai đoạn khó khăn này, ngoài đa dạng các mặt hàng kinh doanh để tăng sức hút, chị cũng tập tành bán hàng trên các nền tảng mạng xã hội, ship hàng để duy trì hoạt động.

Xu hướng tiện lợi cũng đang khiến các khu chợ cóc, chợ tạm chiếm được ưu thế hơn so với các gian hàng trong các chợ, dẫn đến hệ lụy về môi trường, an toàn giao thông, trật tự đô thị...

Tại hội thảo về phát triển chợ truyền thống gần đây, KTS. Nguyễn Thùy Dung, Phó Giám đốc Trung tâm Đào tạo và Hợp tác quốc tế, Viện Kiến trúc Quốc gia chia sẻ, thói quen đi chợ hiện nay của người dân đã có nhiều thay đổi. Thay vì xách giỏ đi chợ như trước đây, người ta đi chợ bằng xe máy theo kiểu “chống chân không nhấc mông”. Đặc thù của hình thái này là tiện lợi, không mất thời gian gửi xe, hàng hóa bên ngoài chợ đôi khi sẽ rẻ hơn. Điều này phần nào tạo điều kiện cho các chợ cóc, chợ tạm hay kinh doanh ngoài khu vực chợ mọc lên, tạo áp lực cho những tiểu thương trong chợ.

Quan sát tại một số chợ như Bến Ngự, An Cựu, Thuận Lộc cho thấy, đa phần người đi chợ vào các ngày trong tuần chủ yếu là người lớn tuổi có nhiều thời gian. Tuy nhiên, chi tiêu cho việc đi chợ của đối tượng này không lớn. Trong khi đó, đối tượng đi chợ theo kiểu ghé qua lại tập trung nhóm đối tượng là người trẻ. Họ thường khá bận rộn nên không thường xuyên đi chợ mỗi ngày mà chủ yếu đi vào cuối tuần hoặc tìm đến các siêu thị, đặt hàng online.

Kết quả nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Phát triển thành phố đã chỉ ra nguyên nhân khiến lượng khách hàng tại các chợ truyền thống giảm chủ yếu do sự cạnh tranh từ hệ thống siêu thị, online, hàng rong, cùng ngành hàng, các cửa hàng phụ thuộc lớn vào khách vãng lai; khả năng thích ứng của tiểu thương không cao… Ngoài ra, các chợ truyền thống trên địa bàn thành phố đang chịu tác động bởi sự phát triển của các loại hình thương mại điện tử. Đây là một thách thức lớn cho hoạt động kinh doanh tại các chợ trước sức ép cạnh tranh thị trường.

Thống kê từ Sở Công Thương, ngoài hệ thống 145 chợ, trên địa bàn đang có 10 siêu thị trong đó 3 siêu thị hạng 1 và 7 siêu thị hạng III; 1 trung tâm thương mại hạng I và 4 trung tâm thương mại hạng III; 63 cửa hàng tiện lợi. Các loại hình kinh doanh hiện đại cung cấp hàng hóa đa dạng mẫu mã, phong phú chủng loại, chất lượng đảm bảo, giá cả được niêm yết rõ ràng đã tạo ra sự cạnh tranh rõ nét so với chợ truyền thống. Không những vậy, loại hình này còn thường xuyên có các chương trình khuyến mãi, chính sách chăm sóc khách hàng và mang đến trải nghiệm mua sắm tối ưu cho người tiêu dùng.

Do đó, kinh doanh càng ngày càng ế ẩm là tình trạng chung của hầu hết các chợ truyền thống trên địa bàn thành phố. Kết quả khảo sát với đối tượng là tiểu thương tại các chợ của Viện Nghiên cứu Phát triển thành phố cho thấy, 65,76 % tiểu thương cho biết doanh thu suy giảm và chỉ 4,08% cho hay doanh thu có tăng. Trong khi đó, có 39,67% tiểu thương cho rằng họ có dưới 30 khách/ngày, 36,96% tiểu thương có dưới 10 khách/ngày. Điều này phần nào cho thấy quy mô kinh doanh của các tiểu thương còn nhỏ, phân tán. Giá trị giao dịch tại chợ cũng thấp khi có đến 49,18% khách chi dưới 50.000 đồng/lần giao dịch.  

Kết quả khảo sát thực địa tại 40 chợ trung tâm TP. Huế, điều tra xã hội học với các tiểu thương và người mua hàng tại 10 chợ dân sinh của Viện Nghiên cứu Phát triển cũng cho thấy, hạ tầng và cách vận hành chợ đưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Cụ thể, các chợ có hệ thống thoát nước, vệ sinh môi trường chưa đảm bảo; hệ thống chiếu sáng, thông gió, điện chưa đồng bộ; phòng cháy chữa cháy và an ninh còn tiềm ẩn rủi ro; bãi xe, khu bốc xếp hàng hóa tổ chức chưa hợp lý; lối đi trong chợ hẹp, dễ ùn tắc. Vệ sinh lối đi, quầy hàng và khu ngoài chợ chưa đồng đều; nhà vệ sinh công cộng là điểm yếu rõ rệt. Ngoài ra, người dân khi đi chợ cũng lo ngại về việc kiểm soát an toàn thực phẩm; không niêm yết giá…

Ở các chợ nông thôn, việc quy hoạch xây dựng chỉ tập trung nhiều vào khu vực đình chợ, khu vực khuôn viên bên ngoài mức độ đầu tư còn thấp.

Tại chợ Mới, phường Phong Quảng, khu vực chợ được bố trí theo 2 không gian chính. Khu vực đình chợ được đầu tư hoàn chỉnh tập trung chủ yếu các lô hàng quần áo, thiết bị gia dụng… Khu vực sau đình chợ tập trung các sạp hàng thịt, cá, rau quả… Khu vực phía sau dù cũng được phân lô nhưng khá nhếch nhác, nhất là vào mùa mưa. Đây cũng là điểm chung của rất nhiều chợ ở khu vực nông thôn hiện nay.

Khá hơn nhiều chợ khác nhờ có sự đầu tư và quản lý vận hành hiệu quả, chợ Đông Ba đang trở thành hình mẫu lý tưởng khi công tác chỉnh trang, lập lại trật tự đô thị được quan tâm triển khai thường xuyên. Mặt tiền chợ và các khuôn viên xung quanh được sắp xếp ngăn nắp, gọn gàng, hạn chế tình trạng lấn chiếm lòng lề đường để kinh doanh. Khu vực mặt tiền đường Trần Hưng Đạo được sơn kẻ làm khu vực đậu xe của khách hàng và tổ chức chợ đêm ẩm thực mỗi tối.

Tuy nhiên, theo Ban Quản lý chợ Đông Ba, hạ tầng chợ vẫn cần được đầu tư hơn nữa. Đơn cử, khu vực mặt tiền đường Trần Hưng Đạo vào các buổi tối được tổ chức chợ đêm ẩm thực vẫn thiếu hệ thống cấp nước sạch phục vụ tại chỗ cho các hộ kinh doanh...

Theo ông Phan Hùng Sơn, Phó Giám đốc Sở Công Thương, trên địa bàn thành phố Huế có 145 chợ, trong đó có 4 chợ hạng 1, 22 chợ hạng 2 và 119 chợ hạng 3. Chợ do doanh nghiệp quản lý có 2 chợ, chợ do HTX quản lý 17 chợ, các chợ còn lại do đơn vị sự nghiệp công lập hoặc UBND cấp xã quản lý trực tiếp. Mặc dù hệ thống chợ từ thành thị đến nông thôn được quan tâm đầu tư, phát triển nhưng mô hình quản lý chợ truyền thống vẫn đang gặp nhiều khó khăn, cơ sở hạ tầng đã xuống cấp do công tác duy tu, sửa chữa chưa được thực hiện thường xuyên, kịp thời. Nguồn thu ngân sách của các chợ không nhiều nên hiệu quả hoạt động kinh doanh chưa cao, năng lực của đơn vị quản lý chợ tại địa phương còn nhiều hạn chế, làm ảnh hưởng khá lớn đến hiệu quả hoạt động kinh doanh, khai thác chợ cũng như công tác duy tu bảo dưỡng công trình chợ. Ngoài ra, các chợ ở địa bàn nông thôn, miền núi chưa đảm bảo đầy đủ các tiêu chí về cơ sở hạ tầng thương mại nông thôn theo Bộ tiêu chí về xây dựng nông thôn mới và nông thôn mới nâng cao.