 |
| Lính cứu hỏa nỗ lực dập lửa vụ cháy rừng tại Indonesia mùa khô năm 2025. |
Được biết, rừng bao phủ khoảng 4,14 tỷ ha, chiếm khoảng 1/3 diện tích đất liền của Trái đất và lưu trữ một lượng lớn carbon. Bên cạnh đó, rừng cũng hỗ trợ phần lớn sinh kế và an ninh lương thực cho dân số toàn cầu. Tuy nhiên đến nay, tình trạng suy thoái đất rừng vẫn còn phổ biến với hàng trăm triệu ha bị ảnh hưởng nghiêm trọng; nạn phá rừng, cháy rừng, sâu bệnh, dịch bệnh và thời tiết khắc nghiệt cũng đã và đang tiếp tục làm xói mòn những thành quả sinh thái từng đạt được.
Trước thực trạng rừng hiện nay, công tác phục hồi cũng đang được điều chỉnh để phù hợp với tình hình thực tế. Chính phủ các nước không chỉ tập trung khắc phục những thiệt hại đã xảy ra mà còn đồng thời khôi phục cảnh quan, hạn chế những tác động mới từ nhiều lĩnh vực như nông nghiệp, cơ sở hạ tầng, đô thị hóa, nhu cầu năng lượng và việc gia tăng tiêu thụ các sản phẩm từ gỗ rừng. Một thách thức lớn về chính sách cũng đang được đặt ra: liệu tốc độ và quy mô phục hồi rừng có đủ để theo kịp tốc độ suy thoái hiện nay hay không?
Tiến trình phục hồi rừng: thực tế và “tham vọng”
Theo báo cáo của FAO, 489 triệu ha rừng đã bị mất do phá rừng trong giai đoạn 1990 - 2025, cùng với 460 triệu ha rừng đang bị suy thoái trên toàn cầu. Mỗi năm, còn có khoảng 127 triệu ha rừng bị cháy và nhiều diện tích khác bị thiệt hại do sâu bệnh hay các hiện tượng thời tiết khắc nghiệt. Những con số này phù hợp với các báo cáo của Global Forest Resources Assessment 2025 (FRA 2025), cho thấy mặc dù tốc độ phá rừng đã giảm, tình trạng mất rừng vẫn diễn ra ở mức đáng kể: Trong giai đoạn 2021 - 2025, thế giới vẫn mất khoảng 10,9 triệu ha rừng mỗi năm do phá rừng.
 |
| Cháy rừng gây thiệt hại nghiêm trọng tại Croatia. |
Trong hai thập kỷ qua, các quốc gia và nhiều sáng kiến quốc tế đã cam kết dành hơn 1 tỷ ha đất để phục hồi rừng. FAO cũng đã chỉ ra những khu vực cần được chú trọng qua báo cáo rừng quốc gia và các khuôn khổ đa dạng sinh học toàn cầu.
Theo ước tính của FAO, cần phục hồi thêm hàng trăm triệu ha rừng nữa để đáp ứng các mục tiêu toàn cầu. Tuy nhiên, tiến độ phục hồi không đồng đều giữa các quốc gia và khu vực, ảnh hưởng đến quá trình thực hiện các mục tiêu này. Nguyên nhân được cho là do sự khác biệt về tài chính, năng lực kỹ thuật, sức mạnh thể chế và hệ thống giám sát. Do đó, giai đoạn tiếp theo của chương trình phục hồi rừng sẽ tập trung nhiều hơn vào “hành động để chứng minh hiệu quả trên thực địa”.
Các chuyên gia cho rằng, việc thay đổi định hướng hành động là cần thiết, bởi hiệu quả phục hồi rừng phụ thuộc vào việc lựa chọn các biện pháp phù hợp với từng cảnh quan, xác định loại cây phù hợp với từng khu vực đất, đồng thời duy trì chức năng của hệ sinh thái. Bên cạnh đó, công tác phục hồi và bảo vệ rừng cũng cần được duy trì lâu dài, ngay cả sau khi nguồn tài trợ ban đầu kết thúc.
Phục hồi rừng là vấn đề về chính sách kinh tế
Rừng và cảnh quan rừng “khỏe mạnh” sẽ hỗ trợ nông nghiệp phát triển, tăng khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu, tạo việc làm, tăng chuỗi giá trị và thu nhập… Trong điều kiện thuận lợi, FAO ước tính việc phục hồi rừng có thể tạo ra lợi nhuận kinh tế đáng kể. Tuy nhiên, thách thức tài chính hiện nay vẫn rất lớn.
Cần nhận thức rằng quá trình phục hồi rừng đòi hỏi nguồn vốn ổn định và lâu dài, trong khi nhiều chương trình hiện vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn tài trợ công. Tài chính tư nhân dù có tiềm năng nhưng vẫn khó khả thi, bởi quá trình phục hồi có thể mất rất nhiều thời gian trước khi tạo ra lợi ích.
Thêm vào đó, chính phủ có thể ưu tiên về cam kết khí hậu và đa dạng sinh học, trong khi nông dân và cộng đồng địa phương lại quan tâm nhiều hơn đến năng suất đất đai, an ninh nguồn nước, thu nhập và khả năng tiếp cận nguồn tài nguyên. Chính những khác biệt về thời gian và kỳ vọng này khiến việc phục hồi rừng trở thành vấn đề về quản trị và tài chính.
 |
| Cháy rừng - hiện tượng thường thấy ở nhiều quốc gia. |
Hướng đi tiếp theo
Một trong những điểm yếu lớn nhất của hệ thống phục hồi toàn cầu là việc so sánh tiến độ. Các quốc gia khác nhau sẽ áp dụng khuôn khổ khác nhau, sử dụng định nghĩa, chỉ số và phương pháp khác nhau. Một số hệ thống sẽ theo dõi diện tích rừng phục hồi, một số khác lại theo dõi mức độ phục hồi hệ sinh thái… Điều này khiến việc tổng hợp và so sánh kết quả trở nên rất khó khăn.
Nếu mức độ thành công chủ yếu được đánh giá dựa trên diện tích rừng đã phục hồi, thì sự cải thiện về sức khỏe hệ sinh thái có thể bị bỏ qua. Đến nay, các chỉ số dài hạn như sự phục hồi của các loài, khả năng phục hồi của rừng, tình trạng rừng và những kết quả kinh tế - xã hội từ các nỗ lực phục hồi rừng vẫn chưa được đo lường một cách nhất quán.
Nhận thấy vấn đề, FAO đang hướng tới một mô hình hành động rộng hơn, xoay quanh bốn lĩnh vực chính, gồm con người, đất đai, tài chính và kinh doanh, và sự nhất quán trong chính sách và pháp luật.
Đến năm 2030, các quốc gia có thể tiếp tục mở rộng diện tích đất rừng được phục hồi. Tuy nhiên, uy tín của các quốc gia sẽ phụ thuộc vào việc những khu vực này có thực sự tạo ra cảnh quan, duy trì đa dạng sinh học, sinh kế và khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu theo thời gian hay không.
Có thể nói rằng, chương trình phục hồi toàn cầu đã qua giai đoạn xác định vấn đề. Thử thách tiếp theo sẽ khó khăn hơn, rằng phải chứng minh được công cuộc phục hồi xứng đáng được tài trợ, được quan tâm quản lý và đánh giá đúng, từ đó biến tham vọng trở thành hiệu quả bền vững có thể nhìn thấy được.