 |
| Nghệ nhân Kỳ Hữu Phước với dòng tranh làng Sình |
Làng Sình còn có tên là làng Lại Ân (thuộc xã Phú Mậu, nay là phường Dương Nỗ, thành phố Huế), nổi tiếng với nghề làm tranh dân gian thờ cúng. Kế bên là làng Thanh Tiên nổi tiếng với nghề làm hoa giấy. Tháng Chạp là “tháng nước rút” của các làng nghề làm hàng Tết.
Chúng tôi ghé thăm nhà nghệ nhân Kỳ Hữu Phước, nghệ nhân làm tranh dân gian làng Sình nổi tiếng của Huế. Nắng chiều mùa đông xứ Huế trong và vàng như mật. Vừa thấy chiếc cổng tre hiện ra gần cuối con đường, người bạn đi cùng tôi - sinh viên ngành lịch sử - từng chọn làng Sình làm đề tài luận văn tốt nghiệp đại học, reo lên vui mừng: “Đúng là chốn cũ. Ngày trước đạp xe đi thực tế ở làng Sình cứ nhớ mãi cảnh làng quê này, nay về gặp lại lòng bồi hồi quá”.
Cùng với chiếc cổng tre, khoảnh sân đất mát dịu mà nghệ nhân Kỳ Hữu Phước giữ gìn cho đến ngày nay và gian nhà tranh nơi ông vừa in tranh, tô màu, vừa dùng trưng bày tranh ảnh, những bản khắc gỗ, mực, màu, bộ chén đất dùng uống nước chè xanh... làm nên hồn quê của ngôi nhà làm nghề truyền thống. Nghệ nhân Kỳ Hữu Phước đang làm bộ lịch tờ bằng giấy dó, cười hiền lành: “Làm lịch ni phải im lặng mới tập trung được, sai một con số là bỏ nguyên một tờ giấy”.
Vẫn dáng người gầy, đen và rắn rỏi, đôi mắt của người nghệ nhân năm nay bước sang tuổi 80 vẫn tinh anh. Nghệ nhân Kỳ Hữu Phước cho biết, ông đã làm 50 bộ lịch Tết và bán hết, bây giờ có người thích quá đặt ông làm thêm. Bộ lịch 12 tờ của ông, dùng xong, cắt ngày tháng thì phần còn lại là một bức tranh dân gian có thể treo trang trí trong nhà. Chính vì thế mà nhiều người đặt mua lịch của ông, vừa dùng trong gia đình vừa tặng bạn bè.
Tranh làng Sình là dòng tranh dân gian phục vụ tín ngưỡng, tranh thờ cúng, nhưng nghệ nhân Kỳ Hữu Phước đã mở rộng mục đích sử dụng của tranh dân gian làng Sình, ông sáng tạo nhiều bộ tranh mới, khai sinh thêm dòng tranh trang trí. Chính nhờ sự sáng tạo này mà tranh làng Sình có thêm sức sống mới, không chỉ giúp giữ được làng nghề mà còn phát triển được làng nghề, điều này thể hiện rõ nhất qua bộ tranh lịch làng Sình mà nghệ nhân Kỳ Hữu Phước làm đêm làm ngày vào mùa Tết mới kịp cho khách đặt hàng.
Thế giới càng hiện đại bao nhiêu thì con người ta càng có nhu cầu tìm về những điều bình dị, giản đơn. Chính vì thế mà những bức tranh với nét vẽ mộc mạc, hồn nhiên của nghệ nhân Kỳ Hữu Phước chạm vào trái tim của nhiều người.
Cuộc sống hàng ngày của người dân làng Sình và thế giới tự nhiên là nguồn đề tài khơi dậy cảm hứng sáng tạo trong ông. Hàng năm, làng Sình quê ông có hội vật Sình nổi tiếng vào ngày mồng 10 tháng Giêng. Nghĩ về ngày hội truyền thống của làng mình, nghệ nhân Kỳ Hữu Phước vẽ nên bộ tranh Vật Sình với các thế vật đứng, vật nằm, vật quỳ, vật ngồi sinh động. Trong ngày hội này thì có các trò chơi dân gian, thế là ông có tranh về Hội bài chòi, trò chơi kéo co... Đi xem Festival Huế năm 2002 về, ông có bộ tranh Bát âm, 8 nghệ nhân với 8 nhạc cụ. Đặc biệt bộ tranh về phụ nữ Huế, nét vẽ hồn nhiên mà chan chứa tình cảm: Là mẹ - con, là bà - cháu, là đợi chờ, chăm sóc, nấu nướng, tặng quà..., làm người xem như đang được một lần nữa ngập trong dòng nước mát của nguồn cội yêu thương từ bà, từ mẹ.
Hay như bộ tranh về thế giới tự nhiên của ông cho thấy tâm hồn trẻ thơ trong trái tim người nghệ nhân già. Ông kể, đi ăn kỵ, thấy con ốc sên bò trên lá chuối, bên cạnh là con dế kêu trong bụi cỏ, thế là ông “đi nhanh về nhà vẽ ngay kẻo quên”. Những cảnh đời thường, như: Đàn kiến bò trên cành, ve ve kêu râm ran, chuồn chuồn và châu chấu, đàn vịt bơi trên sông..., tất cả đều được tái hiện trên những bản khắc gỗ rồi trở thành những bức tranh quê hồn nhiên và sống động trên nền giấy dó. Cũng có những bức tranh lưu giữ ký ức của làng như cảnh trâu đạp lúa, trâu cày ruộng trên đồng.
Nghệ nhân Kỳ Hữu Phước kể về việc ông đã vượt qua cơn bạo bệnh năm 2021 một cách kỳ diệu: “Chắc là nhờ ơn trên phù hộ và tôi được các bác lãnh đạo của tỉnh thăm hỏi, các bác sĩ của Bệnh viện Trung ương Huế chăm sóc chu đáo, họ biết tui là nghệ nhân tranh làng Sình. Đó là niềm tự hào và hạnh phúc của người làm nghề”. Một người con làng Sình, đã yêu nghề của cha ông xưa bằng trái tim và cả khối óc, ý chí và sáng tạo tuyệt vời. Ông đi tìm và học làm giấy dó khi đã lớn tuổi và nay thì ông đã làm được giấy dó, đủ để in tranh của mình. Giấy dó của ông, tất cả đều làm bằng tay từ khâu giã cây dó cho đến xeo giấy, cán giấy. Thành phẩm giấy láng mịn làm cho bức tranh in của ông sắc nét và sáng màu.
 |
| |
Tôi nhớ vào khoảng năm 2010, họa sĩ Nguyễn Quân (Hà Nội) đã vào Huế tìm hiểu về tranh làng Sình và ghé thăm nghệ nhân Kỳ Hữu Phước. Ông vô cùng ấn tượng với tranh làng Sình và nảy sinh ý tưởng mới, đưa tranh làng Sình vào các tác phẩm hội họa của mình. Họa sĩ Nguyễn Quân đã dán một phần những bức tranh làng Sình lên các tác phẩm sơn dầu trừu tượng của ông. Đã có nhiều họa sĩ đưa tranh Đông Hồ, tranh Hàng Trống vào hội họa đương đại nhưng với tranh làng Sình thì họa sĩ Nguyễn Quân là người đầu tiên. Năm 2011, họa sĩ Nguyễn Quân đã mở một triển lãm giới thiệu những bức tranh kết hợp chất liệu hiện đại và dân gian, rất mới mẻ này tại Hà Nội, tạo một sự ngạc nhiên thú vị cho người yêu nghệ thuật.
Ngôi nhà của nghệ nhân Kỳ Hữu Phước bây giờ đã trở thành một điểm du lịch, tham quan của nhiều bạn trẻ. Ngôi nhà có chiếc sân đất. Trên chiếc sân đất này, tôi cũng đã từng chứng kiến những buổi nghệ nhân Kỳ Hữu Phước thực hành các kỹ thuật truyền thống làm tranh làng Sình cho các họa sĩ, giảng viên, nhà nghiên cứu ghi chép, phỏng vấn, ghi hình. Đó là những buổi giã điệp để làm giấy dó, giã hạt mồng tơi, lá dung, lá bàng, lá hòe để pha màu, làm bút vẽ từ rễ cây dứa dại mọc hoang ở đồi cát, ven sông. Những kinh nghiệm của ông đã trở thành nguồn tư liệu quý giá về tranh làng Sình - sản phẩm thủ công truyền thống của làng nghề Huế. Những họa sĩ, giảng viên của Trường Đại học Nghệ thuật Huế đã giúp đỡ nghệ nhân Kỳ Hữu Phước rất nhiều trong việc vẽ các bộ đề tài mới, mà người tâm huyết nhất, gắn bó nhất với tranh làng Sình là PGS.TS - họa sĩ Phan Thanh Bình, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Nghệ thuật Huế.
Tám mươi tuổi rồi, nghệ nhân Kỳ Hữu Phước vẫn giữ một tình yêu tha thiết với nghề. Bây giờ nghề làm tranh làng Sình quê ông đã được phục hồi và phát triển tốt. Lại Ân - làng Sình vẫn còn đó những ngôi nhà với hàng chè tàu xanh mướt, được cắt xén cẩn thận, đường sá đi lại thông suốt, thuận tiện, sạch sẽ. Người bạn tôi bồi hồi khi gặp lại cảnh cũ trong sắc diện phong quang, mừng vì sức sống làng nghề vẫn được duy trì, và người nghệ nhân già vẫn mạnh khỏe, yêu nghề và sống được với nghề.
Bạn hẹn Tết nay sẽ về thăm Hội vật Sình, tôi tin đó cũng là lời hẹn của rất nhiều người nữa.