Khi công nghệ tràn vào từng tiết học, điều nguy hiểm nhất không phải là trẻ không biết dùng AI, mà là người lớn vội buông tay vì nghĩ rằng con “đã đủ tuổi”. Ảnh minh họa: CVKH

Quá... dễ

Lợi ích của AI rất rõ: một câu hỏi hóc búa, ba giây sau đã có câu trả lời gãy gọn; một dàn ý lộn xộn, chỉ một cú nhấp chuột là thành bài văn nuột nà. Nhưng chính sự nhanh chóng ấy đang âm thầm tước đi thứ quý giá nhất của việc học: quá trình vật lộn với suy nghĩ.

Hãy thử nhìn một đứa trẻ lớp 7 (tương đương tuổi 13, tuổi được UNESCO cho rằng có thể bắt đầu với AI) được giao đề tài cảm nhận về một bài thơ hay viết về một di tích lịch sử quê hương. Nếu bạn học sinh này dùng AI như một người gợi mở: “Ý này em viết đã rõ chưa?”, “Làm sao để liên hệ đoạn này với thực tế?”, công nghệ sẽ là một đòn bẩy tư duy hữu ích. Nhưng nếu đứa trẻ chỉ quẳng nguyên cái đề vào khung chat rồi ung dung chép lại 500 chữ trơn tru không một lỗi chính tả, thì bài tập này trở thành một sự nguy hiểm, một rủi ro tiềm ẩn. Cậu học trò không hề trải qua cảm giác cắn bút nghĩ ngợi, không nếm trải sự bực bội khi tìm mãi không ra từ ngữ ưng ý, và dĩ nhiên, cũng chẳng cảm nhận được niềm vui vỡ òa khi tự mình viết được một câu văn có hồn.

Khi việc làm bài chỉ còn là thao tác sao chép và dán lệnh, học sinh không chỉ học được thói lười biếng, mà đang đánh mất dần khả năng đọc sâu, năng lực phản biện và sự tự tin vào chính khối óc của mình.

Nhiều người vịn vào mốc 13 tuổi của UNESCO hay điều khoản sử dụng của OpenAI như một tấm “bảo hiểm an tâm” - rằng con vào cấp hai là đã đủ tuổi dùng máy.

Kỳ thực, 13 tuổi thực chất chỉ là một lằn ranh hành chính để các hãng công nghệ tự bảo vệ mình về mặt pháp lý, chứ chưa bao giờ là thước đo cho sự trưởng thành của một tâm hồn.

Một đứa trẻ lớp 7 thừa nhanh nhạy để gõ câu lệnh yêu cầu chatbot làm hộ bài tập, nhưng chắc gì đã đủ tỉnh táo để nhận ra cỗ máy đang “bịa chuyện”? Đủ tò mò để tâm sự thâu đêm với một người bạn ảo, nhưng liệu có nhận ra mình đang dần ngại trò chuyện với cha mẹ ngoài đời?

Khi công nghệ đã tràn vào từng tiết học, điều nguy hiểm nhất không phải là trẻ không biết dùng AI, mà là người lớn vội buông tay vì nghĩ rằng con “đã đủ tuổi”.

Trăn trở

Điều khiến tôi lo lắng nhất ở lứa tuổi dở dang này không phải là việc các em dùng máy làm bài hộ, mà là hiện tượng trẻ tìm kiếm sự gắn kết cảm xúc với những người bạn ảo. Ở cái tuổi đang chới với định hình cái tôi, việc trò chuyện với một cỗ máy luôn luôn kiên nhẫn, luôn ngọt ngào lắng nghe và chẳng bao giờ phán xét dễ tạo ra một ảo tưởng êm ái. Nhưng chiếc kén êm ái ấy rất nguy hiểm: nó khiến đứa trẻ ngại bước ra ngoài va chạm, ngại đối thoại với những người thực - vốn có thể cáu gắt, bất đồng, nhưng lại là những người duy nhất trao cho con tình thương thực sự. Một đứa trẻ có thể đủ tuổi mở tài khoản công nghệ, nhưng tâm hồn thì chưa đủ sức đề kháng trước những cái bẫy cảm xúc được lập trình quá tinh vi.

Người lớn chúng ta hôm nay còn giật mình thon thót trước những cuộc gọi lừa đảo giả giọng người thân, giả gương mặt bằng công nghệ deepfake, vậy mà lại rất ngây thơ khi thả con vào thế giới chatbot.

Trẻ con không hề biết rằng mỗi bức ảnh chụp góc học tập gửi lên để nhờ giải toán, mỗi câu tâm sự riêng tư về xích mích bạn bè, hay đơn giản là tấm ảnh chụp góc bài kiểm tra có in rõ họ tên, lớp, trường… đều đang trở thành dữ liệu nuôi sống các mô hình trí tuệ nhân tạo. Đáng sợ hơn, những mảnh ghép dữ liệu vô thưởng vô phạt ấy khi rơi vào tay kẻ xấu có thể được ráp nối lại thành những kịch bản thao túng hoàn hảo.

Đứng trước cơn bão công nghệ đang thổi vào trường học, điều dễ nhất mà người lớn thường làm là cấm đoán, hoặc ngược lại - phó mặc tất cả cho nhà trường và những thuật toán. Nhưng trách nhiệm bảo vệ trẻ không thể khoán trắng cho máy móc.

Với thầy cô, đã đến lúc phải từ bỏ thói quen giao bài tập về nhà rồi chấm điểm trên những văn bản nộp trực tuyến bóng bẩy. Thay vì chấm một kết quả hoàn hảo, hãy chấm quá trình: yêu cầu học sinh trình bày bản nháp viết tay, ghi chép lại các bước tìm tài liệu, hoặc đơn giản là gọi trò lên bục giảng để nghe học sinh diễn đạt lại bằng chính giọng nói của mình.

Với cha mẹ, thay vì nhìn chiếc màn hình của con với ánh mắt nghi ngại rồi buông lời cấm cản, hãy thử một lần kéo ghế ngồi xuống cạnh con. Hãy cùng con đặt một câu hỏi cho AI, rồi cùng con kiểm tra xem cỗ máy này đang bịa đặt hay nhầm lẫn ở điểm nào. Dạy con nghi ngờ công nghệ một cách lành mạnh chính là tấm lá chắn tốt nhất bảo vệ con.

Đưa AI từ trang sách vào trải nghiệm học tập là một bước đi tất yếu và đáng mừng. Nhưng công nghệ càng thông minh, thì ranh giới của sự can thiệp từ con người lại càng phải rõ ràng. AI có thể là một người trợ lý mẫn cán, nhưng nó mãi mãi không thể thay thế một đứa trẻ tự mình trưởng thành qua những va vấp tư duy, và càng không thể thay thế tình thương, sự thấu cảm cùng trách nhiệm dẫn đường của những người làm cha, làm mẹ, làm thầy.

AN CƠ