Bìa sách “Thực phổ bách thiên” 

Từ sách “Thực phổ bách thiên”…

Thực phổ bách thiên là sách dạy nấu ăn bằng thơ theo thể thất ngôn tứ tuyệt của bà Trương Đăng Thị Bích, vợ Hiệp tá Đại học sĩ Hồng Khẳng, được viết và ấn hành khoảng năm 1915.

Sách gồm 102 bài thơ, trong đó hai bài đầu mang tính tổng luận và hướng dẫn nấu cơm, 100 bài còn lại giới thiệu cách chế biến nhiều món ăn từ những nguyên liệu khác nhau. Qua đó, phong cách ẩm thực Huế với sự phong phú về nguyên liệu, kỹ thuật chế biến và cách phối hợp hương vị được thể hiện khá đặc trưng.

Các món ăn được phân thành nhiều nhóm nguyên liệu như mắm, dưa, tương chao muối, hoa quả rau củ, tôm cua, cá, hải vị, các loài thú và các loại cầm. Từ bồ câu tiềm yến sào, nem công, chim sẻ rán, vịt nước lọng hong xôi đến đuôi cừu nướng, heo rừng xắt tái, tré heo, giò heo hầm nước dừa, hay các món lòng bóng, hải sâm…,

… Đến sách “Thực phổ bách thiên, diễn giải và thực hành và 100 món ăn Huế”

Tiếp nối tri thức ẩm thực của Trương Đăng Thị Bích, nhà giáo Phan Văn Mạnh đã biên soạn và cho ra mắt cuốn “Thực phổ bách thiên, diễn giải và thực hành 100 món ăn kiểu Huế”.  “Thực phổ bách thiên” là trường hợp đặc biệt trong di sản ẩm thực Huế, bởi tri thức gia chánh được cô đọng trong những câu thơ ngắn gọn, hàm súc. Vì vậy, việc đọc lại tác phẩm không chỉ dừng ở giải nghĩa từ ngữ mà còn phải tìm hiểu những chỉ dẫn chế biến ẩn chứa trong từng câu thơ, từ đó chuyển hóa thành quy trình thực hành cụ thể.

Cách làm của Phan Văn Mạnh phần nào đáp ứng được yêu cầu ấy. Mỗi món ăn được trình bày qua lời bình, bảng nguyên liệu và định lượng, phần diễn giải từng câu thơ thành thao tác chế biến cùng yêu cầu thành phẩm.

Điểm đáng ghi nhận là cách diễn giải cho thấy mỗi câu thơ có thể hàm chứa nhiều tầng thông tin về nguyên liệu, sơ chế, kỹ thuật và thời gian chế biến. Chẳng hạn, ở bài Bồ câu tiềm yến sào:

Bồ câu chập chựng mới ra rang,

Tìm rục mằn xương vớt váng màng.

Lượm sạch yến sào chưng cách thủy,

Một giờ chín rắc muối tiêu sang.

Câu thơ “Tìm rục mằn xương vớt váng màng” được tác giả liên hệ với việc ninh xương, vớt bọt để làm trong nước dùng. Câu “Lượm sạch yến sào chưng cách thủy” được triển khai thành các bước làm sạch tổ yến, chuẩn bị bồ câu, phối hợp với nước dùng và chưng cách thủy. Những thao tác cụ thể ấy giúp người đọc hình dung rõ hơn cách thức chế biến được cô đọng trong ngôn ngữ thơ.

Với bài Nem công, lời bình của tác giả đã mở rộng ý nghĩa của món ăn từ một công thức thành một bức tranh về nghệ thuật phối hợp hương, sắc, vị, hình. Đây là một cách đọc có sức gợi, bởi những câu thơ:

Muốn khéo nem công thịt vế sau,

Da heo với mỡ thái in nhau.

Mè đường thính muối riềng cùng tỏi,

Nạc quết đều rồi sẽ bóp màu.

Những câu thơ đề cập đến thịt, da heo, mỡ, mè, đường, thính, muối, riềng và tỏi cho thấy sự chú trọng đến nguyên liệu, gia vị, độ nhuyễn và hình thức món ăn. Qua đó, nem công hiện lên không chỉ như một công thức chế biến mà còn là sản phẩm của kỹ thuật và quan niệm thẩm mỹ ẩm thực.

Đáng chú ý, tác giả không chỉ diễn giải bằng lời mà còn trực tiếp thực hành chế biến. Quá trình này giúp kiểm chứng tính khả thi của các chỉ dẫn, nhận diện những chỗ thơ quá cô đọng cần giải thích, đồng thời so sánh kỹ thuật truyền thống với cách chế biến hiện đại.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa nguyên văn, lời giải nghĩa và công thức phục dựng. Trong bài Bồ câu tiềm yến sào, công thức thực hành có thêm dầu ăn, gừng, rượu, nước dùng gà và một số thao tác như chiên bồ câu, ngâm yến, nhặt lông bằng nhíp. Những chi tiết này có thể xuất phát từ kinh nghiệm chế biến hoặc lựa chọn kỹ thuật của người thực hành, nhưng không phải tất cả đều được thể hiện trực tiếp trong bài thơ.

Vì vậy, cần làm rõ đâu là nội dung được xác định từ văn bản, đâu là cách giải thích dựa trên ngữ nghĩa và tập quán ẩm thực, đâu là phần bổ sung để phù hợp với điều kiện chế biến hiện nay. Chẳng hạn, việc chiên bồ câu nên được xác định là một lựa chọn phục dựng nếu chưa có căn cứ chứng minh đó là thao tác nguyên gốc. Những dấu ấn sáng tạo chủ quan trong diễn giải cần được nhận diện và giải thích, không nhằm phủ nhận giá trị thực hành mà để tăng độ tin cậy khoa học cho công trình. Phục dựng ẩm thực truyền thống không nhất thiết là tái tạo tuyệt đối, mà là quá trình tái hiện có căn cứ, trong đó các giả định và bổ sung cần được trình bày minh bạch.

Bên cạnh đó, lời bình cũng cần chú ý hơn đến bối cảnh lịch sử và tính chất của từng món ăn. Những nhận định như “cao cấp”, “bổ dưỡng”, “tao nhã” hay “tinh hoa ẩm thực cung đình” có sức gợi, nhưng cần được sử dụng thận trọng. Không phải mọi món ăn trong Thực phổ bách thiên đều có thể mặc nhiên xem là món ăn chỉ dành cho cung đình. Cần phân biệt món ăn thuộc môi trường cung đình với món ăn của giới thượng lưu, hoặc món ăn phổ biến được nâng cao về nguyên liệu, kỹ thuật và cách trình bày. Đặt món ăn vào đúng bối cảnh văn hóa sẽ giúp lời bình vượt khỏi sự ca ngợi chung chung, làm rõ hơn quan niệm về nguyên liệu, kỹ thuật chế biến và thói quen thưởng thức của người xưa.

*

Có thể nói, công trình của Phan Văn Mạnh là một hướng tiếp cận thiết thực trong việc khai thác và phổ biến “Thực phổ bách thiên”. Công trình kết nối văn bản mang dấu ấn phương ngữ Huế với cách diễn đạt hiện đại, kết nối tri thức cổ truyền với kỹ thuật chế biến hôm nay, đồng thời tạo cầu nối giữa nghiên cứu và trải nghiệm thực tế. Việc diễn giải không chỉ góp phần phổ biến kiến thức mà còn trở thành một phương thức nghiên cứu, bảo tồn và phát huy di sản ẩm thực Huế.

Di sản không còn chỉ nằm trên trang sách mà được tiếp nhận, kiểm chứng và trao truyền qua thực hành, góp phần giữ gìn bản sắc ẩm thực Huế trong đời sống đương đại.

Nguyễn Phước Hải Trung