 |
| Ba thế hệ gia đình nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả cùng miệt mài làm nghề, nối tiếp nhau giữ gìn từng bản khắc, từng lớp màu, như một cách gìn giữ ký ức của dòng tranh Đông Hồ. (Ảnh: TTXVN) |
Ở làng Đông Hồ bên bờ sông Đuống, những bức tranh đàn lợn, đám cưới chuột, hứng dừa được in lại trên các bản khắc gỗ qua nhiều thế hệ. Không bức tranh nào mang chữ ký cá nhân. Giá trị của chúng nằm ở dòng nghề của cả làng, ở giấy dó quét điệp, ở phong tục treo tranh ngày Tết. Chủ thể làm nên những bức tranh là làng nghề, là cộng đồng đã sáng tạo, đã bền bỉ gìn giữ suốt chiều dài lịch sử dân tộc.
Những làn điệu dân ca, họa tiết thổ cẩm, lễ hội truyền thống hay hoa văn trên trống đồng đang trở thành chất liệu, cảm hứng cho không ít tác phẩm điện ảnh, sản phẩm thời trang, du lịch, trò chơi điện tử, nội dung số. Khai thác hiệu quả là cần thiết song điều quan trọng là giữ được sợi dây nối giữa sản phẩm trên thị trường với cộng đồng đã sáng tạo, gìn giữ tài nguyên văn hóa. Với tài sản trí tuệ thông thường, điều mấu chốt là làm sao để giá trị trở thành dòng tiền. Với di sản văn hóa của cộng đồng, bài toán còn là dòng tiền đó chảy về đâu.
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị khẳng định văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng của sự phát triển. Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa xác định chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa gồm các công đoạn sáng tạo, sản xuất, phân phối, tiêu dùng và tái đầu tư. Với những sản phẩm khai thác chất liệu truyền thống, chuỗi này không bắt đầu từ khâu sáng tạo của doanh nghiệp mà từ trước đó, ở những nghệ nhân, làng nghề, cộng đồng đã giữ nghề, giữ lễ, giữ làn điệu qua bao thế hệ. Đó là mạch nguồn của công nghiệp văn hóa. Một chuỗi sản xuất chỉ biết khai thác dòng chảy mà quên mạch nguồn sẽ khó phát triển bền vững. Khâu “tái đầu tư” vì thế cần được hiểu cả theo nghĩa bồi đắp cho cội nguồn. Công nghiệp văn hóa phát triển cần đồng thời làm giàu cả vật chất lẫn tinh thần cho chính những cộng đồng nuôi dưỡng văn hóa dân tộc.
Từ ghi nhận đến bảo đảm quyền lợi
Pháp luật về di sản văn hóa đã ghi nhận vị trí của cộng đồng đối với di sản văn hóa phi vật thể.
Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa tiếp nối tinh thần đó. Dự thảo xác định chủ thể sáng tạo không chỉ là cá nhân, tổ chức mà còn là cộng đồng. Trong các nguyên tắc phát triển, dự thảo yêu cầu bảo đảm các nguyên tắc trong quản lý, thực hành, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa, tri thức truyền thống của cộng đồng. Dự thảo đưa cộng đồng vào danh sách chủ thể tham gia hệ sinh thái công nghiệp văn hóa. Tổ chức, cá nhân đưa lên sàn giao dịch sản phẩm, quyền tài sản có sử dụng di sản văn hóa, tri thức truyền thống hoặc biểu đạt văn hóa truyền thống của cộng đồng phải cung cấp thông tin về nguồn gốc.
Tuy nhiên, ghi nhận cộng đồng là chủ thể mới là bước đầu. Đặt các quy định của dự thảo cạnh nhau, có thể thấy còn ba điểm mà sự kết nối giữa sản phẩm và cộng đồng còn mỏng: ở "cánh cửa" vào chính sách, ở khâu phân chia lợi ích và ở khâu ghi nhận nguồn gốc.
Thứ nhất, "cánh cửa" vào chính sách còn hẹp. Dự thảo định nghĩa công nghiệp văn hóa là tập hợp các ngành tạo ra các sản phẩm kết hợp yếu tố văn hóa, sáng tạo, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ. Nếu hiểu theo nghĩa chặt chẽ, một sản phẩm phải hội đủ cả bốn yếu tố mới được coi là sản phẩm công nghiệp văn hóa. Trong khi đó, phần lớn tài nguyên văn hóa của cộng đồng như một làn điệu dân ca, một lễ hội hay một kỹ thuật dệt truyền thống thường không gắn với một chủ thể quyền sở hữu trí tuệ cụ thể có thể đứng tên khai thác, giao dịch và nhiều hoạt động khai thác chúng không đòi hỏi công nghệ cao. Thực tế, một buổi trình diễn dân gian, một lớp truyền dạy nghề hay một chương trình trải nghiệm văn hóa cộng đồng vẫn có thể tạo ra giá trị đặc sắc.
Bên cạnh đó, dự thảo đã đưa cộng đồng vào nhóm được hỗ trợ nâng cao năng lực, nhưng hỗ trợ này mới gắn với việc phát triển sản phẩm trọng điểm hoặc sản phẩm có giá trị, bản sắc văn hóa Việt Nam, trong khi nhiều cộng đồng còn ở giai đoạn giữ nghề, truyền nghề, chưa có sản phẩm được công nhận. Cách thức cộng đồng tham gia cũng cần được làm rõ, chẳng hạn thông qua người đại diện hợp pháp, để không nhất thiết phải thành lập doanh nghiệp mới được hỗ trợ. Điều cần là một định nghĩa đủ rộng để không bỏ sót văn hóa dân gian nhưng đủ rõ để ưu đãi đến đúng những sản phẩm có giá trị sáng tạo từ văn hóa truyền thống.
Thứ hai, có ghi nhận nguồn gốc nhưng chưa có cơ chế chia sẻ lợi ích. Tại phiên thảo luận tại hội trường, đại biểu Châu Quỳnh Dao (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh An Giang) dẫn thí dụ, chỉ cần nói sản phẩm bắt nguồn từ điệu xòe Thái hay dân ca Khmer là có thể “hợp thức hóa sự giao dịch” và hưởng toàn bộ lợi ích, trong khi quyền lợi của cộng đồng khởi nguồn chưa có gì bảo đảm. Dự thảo chưa đặt ra nghĩa vụ tham vấn hay chia sẻ lợi ích với cộng đồng khi khai thác thương mại. Đây cũng là vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm, với đề nghị gắn khai thác thương mại với sự đồng thuận tự nguyện, được thông tin trước của cộng đồng và cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng. Kết luận phiên thảo luận cũng yêu cầu tham vấn, chia sẻ lợi ích với cộng đồng khi thương mại hóa. Cơ quan soạn thảo cho rằng nhiều nội dung liên quan đã được quy định trong pháp luật về di sản văn hóa và Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam. Tuy vậy, giữa quyền của cộng đồng mà pháp luật về di sản văn hóa đã ghi nhận và nghĩa vụ của bên khai thác trong Luật Phát triển công nghiệp văn hóa vẫn còn thiếu một “cầu nối”, khiến dòng lợi ích dễ chỉ chảy một chiều từ cộng đồng ra thị trường.
Thứ ba, nguồn gốc cộng đồng chưa trở thành một phần “lý lịch” của tài nguyên văn hóa. Lời giải không nằm ở việc đòi hỏi mỗi làng nghề, mỗi cộng đồng tự lập hồ sơ như một tác giả cá nhân. Điều cần là thông tin về cộng đồng luôn đi cùng các giá trị văn hóa trong suốt quá trình chúng được kiểm kê, số hóa, lưu trữ và đưa vào khai thác. Khi đó, “lý lịch” của một họa tiết, một làn điệu không phụ thuộc vào khả năng tự chứng minh của cộng đồng mà được bảo đảm bởi hệ thống dữ liệu của Nhà nước.
Yêu cầu cung cấp thông tin nguồn gốc khi đưa lên sàn giao dịch là một điểm khởi đầu, nhưng mới đặt ra ở khâu giao dịch trên sàn, trong khi sản phẩm khai thác chất liệu truyền thống được phân phối qua nhiều kênh khác. Cũng cần thấy ghi nguồn gốc chưa đồng nghĩa với có đủ quyền khai thác. Quyền đối với một bản ghi hay một thiết kế mới không có nghĩa là độc quyền cả làn điệu, hoa văn đã được sử dụng. Vì vậy, hồ sơ đưa lên sàn nên phân biệt phần sáng tạo mới với chất liệu có sẵn, còn đơn vị vận hành sàn cần có trách nhiệm kiểm tra, xử lý khi có phản ánh. Nếu thông tin về cộng đồng nguồn được tích hợp vào nền tảng số hỗ trợ về quyền sở hữu trí tuệ và Kho dữ liệu văn hóa số quốc gia mà dự thảo đề xuất, yêu cầu ghi nhận nguồn gốc sẽ có căn cứ để áp dụng rộng hơn. Ghi nhận nguồn gốc, vì thế, không chỉ là trách nhiệm với cộng đồng mà còn làm tăng giá trị của chính sản phẩm.
Để lợi ích trở lại cộng đồng
Đưa lợi ích trở lại cộng đồng đã có những cách làm đáng tham khảo. Tại Australia, năm 1994, Tòa án Liên bang xét xử vụ một công ty nhập khẩu thảm sao chép tác phẩm nghệ thuật của người bản địa mà không xin phép, trong đó có những họa tiết mang ý nghĩa thiêng liêng. Tòa tuyên công ty vi phạm, buộc bồi thường 188.640 đô-la Australia cho các nghệ sĩ như một tập thể theo nguyện vọng của họ. Khoản bồi thường có tính đến cả tổn thương về văn hóa.
Ở trong nước, trong lĩnh vực đa dạng sinh học, Nghị định số 59/2017/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý tiếp cận nguồn gene và chia sẻ lợi ích, khi ban hành, đã quy định tổ chức, cá nhân sử dụng nguồn gene để tạo ra sản phẩm phải chia sẻ lợi ích bằng tiền không thấp hơn 1% tổng doanh thu hằng năm của sản phẩm đó. Dù đây là lĩnh vực khác, cách tiếp cận “tiếp cận có thỏa thuận, lợi ích có chia sẻ” là một gợi ý đáng tham khảo cho lĩnh vực văn hóa.
Chia sẻ lợi ích cũng không nhất thiết chỉ là chia tiền. Với nhiều cộng đồng, lợi ích thiết thực hơn có thể là cơ hội việc làm, hợp đồng cung ứng sản phẩm, thù lao biểu diễn, cơ hội truyền dạy nghề hay một phần nguồn thu được tái đầu tư cho bảo tồn. Với những di sản có nguy cơ mai một, Nhà nước vẫn cần bảo đảm nguồn lực cho truyền nghề, kể cả khi chưa tạo ra doanh thu, bởi đó là khâu giữ cho mạch nguồn không cạn.
Tuy vậy, thiết kế cơ chế chia sẻ lợi ích không đơn giản. Một họa tiết thổ cẩm có thể được nhiều dân tộc, nhiều vùng cùng sử dụng. Việc xác định ai đại diện cho cộng đồng để thỏa thuận là bài toán khó. Nếu quy định quá chặt, việc sáng tạo từ chất liệu dân gian, vốn cần được khuyến khích, cũng có thể gặp trở ngại. Văn hóa truyền thống có nhiều biến thể nên việc chứng minh nguồn gốc không dễ. Vì vậy, nghĩa vụ chia sẻ lợi ích không nên được áp dụng một cách đại trà mà cần có “ngưỡng” hợp lý. Chẳng hạn, có thể áp dụng khi sản phẩm khai thác trực tiếp những yếu tố đặc trưng, có thể nhận diện của một cộng đồng cụ thể vì mục đích thương mại hoặc khi dự án được hưởng ưu đãi từ nguồn lực nhà nước.
Một điểm khởi đầu khả thi là các dự án khai thác thương mại tài nguyên văn hóa của cộng đồng có sử dụng nguồn lực nhà nước. Với những dự án này, có thể yêu cầu có thỏa thuận với cộng đồng, có người đại diện do chính cộng đồng lựa chọn, xác định rõ phạm vi khai thác và phần nguồn thu dành cho truyền nghề, bảo tồn. Khi Nhà nước làm trước bằng chính nguồn lực của mình, chuẩn mực đó sẽ dần lan sang thị trường.
Trong lĩnh vực văn hóa, Việt Nam không nhất thiết sao chép một mô hình nào. Một hướng phù hợp có thể là Luật xác lập nguyên tắc, Chính phủ quy định chi tiết về chủ thể đại diện, phương thức thỏa thuận và mức độ chia sẻ, trên cơ sở kinh nghiệm đã có trong quản lý tiếp cận nguồn gene và chia sẻ lợi ích.
Khai thác và bồi đắp
Những vấn đề nêu trên, xét đến cùng, không chỉ là chuyện của một vài điều khoản. Đại biểu Lò Thị Huyền (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Sơn La) cho rằng những nội dung về góp vốn, quyền sở hữu trí tuệ, sàn giao dịch trong dự thảo mới trả lời được quyền này trị giá bao nhiêu, giao dịch ở đâu, mà chưa trả lời được quyền này “của ai, từ đâu”. Đằng sau đó là cách nhìn nhận vị trí của cộng đồng trong công nghiệp văn hóa và cách hình dung về một chuỗi giá trị phát triển bền vững từ văn hóa truyền thống.
Trước hết, cộng đồng cần được nhìn nhận là chủ thể của sự phát triển chứ không chỉ là nơi cung cấp chất liệu cho thị trường. Một làng nghề, một cộng đồng dân tộc thiểu số không đứng ngoài công nghiệp văn hóa mà chính là một mắt xích của nó, thậm chí là mắt xích đầu tiên. Khi cộng đồng được biết, được tham gia và được hưởng thành quả, họ có thêm động lực để giữ nghề, giữ lễ, và văn hóa truyền thống tiếp tục sống trong đời sống thường ngày chứ không chỉ tồn tại trong sản phẩm. Theo nghĩa đó, coi văn hóa là nguồn lực nội sinh như tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW cũng có nghĩa là coi những cộng đồng nuôi dưỡng văn hóa là một phần của nguồn lực đó.
Bên cạnh đó, phát triển công nghiệp văn hóa từ chất liệu truyền thống đòi hỏi một sự cân bằng tinh tế. Sáng tạo mới là con đường để những giá trị truyền thống tiếp tục sống, bởi văn hóa vốn luôn được làm mới qua từng thế hệ. Nhưng làm mới khác với chiếm dụng, và lấy cảm hứng khác với khai thác mà không ghi nhận cộng đồng đã làm nên chất liệu. Cách tiếp cận cân bằng không nhằm dựng thêm rào cản cho người sáng tạo mà để thị trường dần coi việc ghi nhận và chia sẻ với cộng đồng là chuẩn mực chứ không phải gánh nặng.
Xa hơn, chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa cần được hình dung như một vòng tuần hoàn chứ không phải một đường thẳng. Giá trị đi ra từ cộng đồng, qua sáng tạo, sản xuất, phân phối, rồi một phần quay trở lại bồi đắp cho chính nơi đã sinh ra nó. Trong vòng tuần hoàn này, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, mở rộng cánh cửa chính sách, xây dựng hạ tầng dữ liệu ghi nhận nguồn gốc và tạo khung để bên khai thác và cộng đồng tìm được tiếng nói chung. Khi đó, mỗi sản phẩm thành công từ chất liệu truyền thống sẽ không chỉ làm giàu cho doanh nghiệp mà còn góp phần nuôi dưỡng mạch nguồn cho những sáng tạo tiếp theo.
Những tài nguyên văn hóa luôn chứa đựng giá trị của thời gian, ký ức tập thể và tình cảm cộng đồng. Nhưng đa phần chúng không có một tác giả cá nhân để neo vào. Giá trị của chúng gắn với cộng đồng, nơi chốn và truyền thống. Trong khi đó những sản phẩm công nghiệp văn hóa, đặc biệt trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, được tạo ra “theo phong cách truyền thống” có thể giống về hình thức nhưng không hướng về một cội nguồn nào. Chúng trở nên trơn tru đến mức che khuất những bàn tay đã tạo nên chất liệu. Vì vậy, nếu quyền tác giả là chỗ neo giá trị cho tác phẩm của cá nhân thì với tài nguyên văn hóa của cộng đồng, điều cần làm là xây dựng một cơ chế “nhớ nguồn” bằng thể chế.
Giá trị được tạo ra từ trí tuệ, công sức của cộng đồng phải có thể được truy xuất, được ghi nhận và được hoàn trả một phần. Bảo đảm quyền lợi của cộng đồng, theo nghĩa đó, chính là giữ cho mạch nguồn giá trị luôn được tiếp nối. Nếu không, công nghiệp văn hóa có thể tạo ra rất nhiều sản phẩm mang dáng dấp truyền thống nhưng ngày càng xa rời cội nguồn, phong phú về hình thức nhưng nhạt nhòa về bản sắc.
https://nhandan.vn/phat-trien-cong-nghiep-van-hoa-can-xay-dung-mot-co-che-nho-nguon-bang-the-che-post1001799.html