Báo cáo chính trị nhiệm kỳ 2025 - 2030 tại Đại hội đại biểu Đảng bộ TP. Huế lần thứ XVII xác định rõ: Huế phải phát triển bằng con đường văn hóa - di sản, lấy đó làm nền tảng để bứt phá trong giai đoạn mới.

Tài nguyên sẵn có, lộ trình đã xây dựng, tuy nhiên để “về đích” là một hành trình đầy thử thách. Trong đó, cơ chế là “cánh cửa ưu tiên” cần được “mở khóa” nhằm giải quyết các điểm nghẽn, chuyển hóa các giá trị hiện hữu thành nguồn lực.

Nghị quyết số 38/2021/QH15 về các cơ chế, chính sách đặc thù cho Huế được xem là bước mở đầu tiên. Tuy nhiên, sau 5 năm thực hiện, thành phố chưa tạo ra đột phá và đứng trước một yêu cầu về quyền chủ động chuyển hóa nguồn lực di sản.

Từ thực tiễn địa phương, trong phiên thảo luận tại kỳ họp Quốc hội, UVTW Đảng, Bí thư Thành ủy, Trưởng đoàn ĐBQH thành phố Nguyễn Đình Trung chỉ ra vấn đề cần được phân cấp mạnh hơn như phê duyệt các đề án khai thác kinh tế gắn với di sản, văn hóa; quyết định tỷ lệ trích để lại nguồn thu dịch vụ; định giá thuê mặt bằng khai thác dịch vụ trong không gian di sản.

“Nếu phân cấp mạnh hơn, thành phố sẵn sàng làm thí điểm; kể cả thử nghiệm một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam. Huế sẽ tiên phong nhận trọng trách vì hội đủ các điều kiện của một đô thị di sản”, đồng chí Nguyễn Đình Trung khẳng định.

Một góc nhìn khác được chuyên gia gợi mở là cơ chế hợp tác công - tư (PPP) phù hợp với di sản văn hóa Huế. Theo PGS.TS Đặng Văn Bài - Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, cơ chế này có khả năng khơi thông nguồn vốn xã hội hóa quy mô lớn, biến di sản thành tài sản; Huế từ “người gác cổng” sẽ trở thành "nhà kiến tạo thị trường".

Cùng quan điểm, TS. Lê Anh Tuấn - Phó Phân viện trưởng Phân viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch miền Trung cho rằng, Huế cần chủ động đề xuất trở thành địa phương đầu tiên thí điểm "Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát" (sandbox) cho kinh tế di sản gắn với PPP.

Đây cũng là cách tháo nút thắt của những dự án liên ngành. Thay vì để một ý tưởng tìm đường qua từng “cửa”, phạm vi thử nghiệm, điều kiện bảo tồn, cơ chế giám sát và trách nhiệm sẽ được xác lập ngay từ đầu.

Sandbox - tạo không gian thử nghiệm nhưng có giới hạn và đi kèm kiểm soát nhằm đảm bảo tính toàn vẹn của di sản. Nhà nước phải xác lập tiêu chuẩn bảo tồn, thời hạn, cơ chế giám sát, tiêu chí dừng và trách nhiệm nếu xảy ra tác động tiêu cực. Ông Tuấn khái quát cách tiếp cận này bằng bốn bước: “Thử nghiệm nhỏ - Rủi ro thấp - Học tập nhanh - Nhân rộng lớn”.

Nhìn nhận ở tầm chiến lược quốc gia, PGS.TS Trần Đình Thiên, thành viên hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ phân tích: Trao cho thành phố quyền và trách nhiệm thử nghiệm chính sách phát triển kinh tế di sản thì Huế không chỉ thử cho mình mà còn có thể góp phần hình thành kinh nghiệm cho cả nước.

Tư duy “thử nghiệm để mở đường” đã được định hướng cụ thể trong quá trình đưa Nghị quyết 80 vào cuộc sống.

Tại cuộc họp với các ban, ngành mới đây, Ban Tuyên giáo Trung ương đề xuất Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam lựa chọn một số địa phương, lĩnh vực và mô hình có tiềm năng để thí điểm cơ chế đưa tài nguyên văn hóa trở thành nguồn lực trực tiếp cho tăng trưởng. Có thể lựa chọn các mô hình kinh tế di sản, kinh tế lễ hội, đô thị sáng tạo, công nghiệp văn hóa… từ đó tổng kết, đánh giá hiệu quả và nhân rộng.

Trao quyền mới chỉ giúp khơi thông nguồn lực. Muốn những giá trị văn hóa còn phân tán tạo thành sản phẩm và giá trị mới, Huế cần một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa đủ mạnh. Trong “nhà máy” ấy, Nhà nước kiến tạo và điều phối; doanh nghiệp, người sáng tạo, công nghệ và thị trường tạo giá trị; cộng đồng vừa tham gia, vừa hưởng lợi.

Đợt nghỉ lễ 2/9 vừa qua, Huế đạt doanh thu du lịch 1.500 tỷ đồng. Trong chuỗi các hoạt động, Huế Wonderverse Fest 2026 thu hút gần 300 ngàn người tham dự, đứng đầu nhóm sự kiện được quan tâm suốt một tuần lễ. Giám đốc âm nhạc Bùi Huy Tuấn nhìn nhận, thành phố di sản đã mạnh dạn mở thêm cánh cửa, kiến tạo thương hiệu văn hóa mới phục vụ du lịch, công nghiệp văn hóa, tăng trưởng kinh tế.

Huế Wonderverse Fest kéo theo công nghệ sân khấu, hội chợ ẩm thực, thời trang, nội dung số cùng các dịch vụ phụ trợ với gần 400 nghệ sĩ trong, ngoài nước, 1.000 nhân sự đồng hành. Một sự kiện huy động hàng chục mắt xích trong thời gian ngắn, vấn đề là làm thế nào để cơ chế phối hợp ấy trở thành cách vận hành thường xuyên của kinh tế văn hóa Huế?

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Trần Hữu Thùy Giang, đối với vùng đất Cố đô, thay đổi quan trọng nhất là phải chuyển từ quản lý từng di tích, từng điểm tham quan sang quản trị tổng thể một “đô thị di sản sống”. Đồng thời, có cơ chế điều phối liên ngành giữa văn hóa, du lịch, quy hoạch, xây dựng, giao thông, môi trường, thương mại và chính quyền cơ sở.

Có điều phối liên ngành thì phải có đầu mối đủ thẩm quyền theo đuổi công việc đến cùng. Trong “nhà máy” đó, mỗi cơ quan vận hành theo chức năng, song dự án phải rõ người, rõ thời gian và rõ trách nhiệm đến khâu cuối cùng.

Điểm đáng chú ý, Huế Wonderverse Fest chỉ chuẩn bị trong 3 tháng, vận hành theo cách: Nhà nước điều phối, nhà sản xuất tạo sản phẩm, còn nhà tài trợ tạo nguồn lực. Nhà nước không nhất thiết phải trực tiếp làm mọi sản phẩm văn hóa mà phải kiến tạo môi trường, cung cấp dữ liệu, kết nối nguồn lực, tạo không gian thử nghiệm và điều phối. Trên “bộ khung” ấy, thành phố có thể thí điểm khai thác Đại Nội về đêm, phát triển phim trường hay chuỗi áo dài - thiết kế - trình diễn - thương mại… nhằm kiểm nghiệm trước khi nhân rộng.

Đưa “nhà máy” vận hành, năng lực của bộ máy mới là một phía, phía còn lại là con người trực tiếp tạo ra giá trị. Đồng chí Nguyễn Thị Sửu, TUV, Phó Trưởng đoàn ĐBQH chuyên trách thành phố nhấn mạnh: “Người làm văn hóa trong giai đoạn mới phải biết quản trị, marketing, công nghệ, sở hữu trí tuệ, thiết kế sản phẩm, thị trường quốc tế”.

Nhân lực như những "đại sứ văn hóa sáng tạo”, họ biết cách đưa dữ liệu vào các sản phẩm đương đại trên cơ sở giữ gìn giá trị cốt lõi của di sản. Di sản chỉ là nguyên liệu, sáng tạo là công cụ, và công nghiệp văn hóa là thị trường.

Về nguồn “nguyên liệu”, TS.KTS Nguyễn Thu Hạnh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Phát triển Công nghiệp Văn hóa Việt Nam (S- DCI) nói rằng, hãy nhìn di sản như một cơ thể sống. Chúng cần được nhận diện, số hóa, giải mã để trở thành dữ liệu và tri thức; đi vào thiết kế, nghệ thuật, điện ảnh, âm nhạc, thời trang... Muốn vậy, nhà nghiên cứu, nghệ nhân, nghệ sĩ, nhà thiết kế, doanh nghiệp công nghệ và thị trường phải “gặp được nhau”, thay vì vận hành trong không gian tách biệt. 

Tiến sĩ Hong Seung Mo - Giám đốc điều hành Công ty PoSTMEDIA (Hàn Quốc) cũng lưu ý rằng, Huế cần xây dựng nền tảng dữ liệu, hệ thống bản quyền và cơ chế cấp phép sử dụng. Chiều sâu lịch sử - văn hóa của Huế kết hợp với nghệ thuật kể chuyện (storytelling) hiện đại, công nghệ kỹ thuật số và trí tưởng tượng của các nhà sáng tạo trẻ, Huế hoàn toàn đủ tiềm năng trở thành một "cứ điểm" sáng tạo văn hóa số mới của châu Á.

Sản phẩm cuối cùng “nhà máy” không chỉ có doanh thu. Chuỗi giá trị khép kín này còn mang giá trị trở lại cộng đồng và di sản. Nhìn từ thành quả của hoa giấy Maypaperflower, gia vị bún bò của YesHue, cỏ bàng Marie’s, trải nghiệm của PoSTMEDIA... từng mắt xích của chuỗi giá trị dần hiện hữu. Việc còn lại là tạo nên một hệ sinh thái có khả năng liên tục sinh ra những mô hình tương tự. Khi dữ liệu gặp người sáng tạo, nghệ nhân gặp nhà thiết kế, doanh nghiệp gặp vốn và thị trường, những “hạt mầm” riêng lẻ mới có thể cùng hợp lực để phát triển.

Được giao đi đầu trong thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW, ngoài tạo ra mô hình, vùng đất giàu giá trị di sản như Huế phải có kết quả đo lường bằng các tiêu chí cụ thể.

Tại Phiên họp thứ hai Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu hoàn thiện cơ chế quản trị văn hóa theo hướng hiện đại, lấy dữ liệu, tiêu chuẩn và kết quả thực tiễn làm căn cứ đánh giá; đồng thời xây dựng bộ chỉ số theo dõi việc thực hiện Nghị quyết số 80.

Huế đã cụ thể hóa yêu cầu kiểm chứng bằng chỉ tiêu khá ấn tượng. Nghị quyết 80-NQ/TW đặt mục tiêu đến năm 2030, các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP cả nước; trong khi Huế hướng tới khoảng 10% GRDP. Đằng sau 10% là yêu cầu chuyển văn hóa từ nguồn lực tiềm năng thành một bộ phận quan trọng trong cơ cấu nền kinh tế. Đạt đến con số ấy là thử thách mà Huế phải thể hiện bằng năng lực tổ chức đi cùng mô hình phát triển vượt bậc. 

PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, thành công của vùng đất sông Hương núi Ngự phải trả lời đồng thời năm câu hỏi: Di sản có khỏe hơn? Người dân có được tham gia và hưởng lợi nhiều hơn? Văn hóa có tạo thêm giá trị kinh tế? Hệ sinh thái sáng tạo có sinh thêm doanh nghiệp, sản phẩm, việc làm? Và bộ máy quản trị có hiệu quả, minh bạch hơn?

 “Năm chỉ số đó được công bố định kỳ, có số liệu gốc, có khả năng so sánh qua từng năm và được người dân, chuyên gia tham gia đánh giá. Điều này mới tạo nên thước đo chuẩn mực cho mô hình Huế đang hướng tới”, PGS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Như vậy, kết quả của 10% đóng góp vào GRDP cùng 5 câu trả lời được xem là đáp án cơ bản khi đo lường, kiểm chứng mô hình công nghiệp văn hóa Huế.

Tuy vậy, trong mắt doanh nghiệp, thước đo không phải là thành tích, danh hiệu. Chị Hồ Thị Sương Lan (CEO của thương hiệu Marie’s) và Phan Ngọc Hiếu (nhà sáng lập thương hiệu Maypaperflower) kỳ vọng mức thu nhập của người lao động sáng tạo sẽ cao hơn, giúp họ tự hào và yên tâm sống cùng di sản. Bởi suy cho cùng, đô thị di sản thành công là nơi người dân và cộng đồng được hưởng lợi trực tiếp, có như vậy, sự phát triển mới bền vững, lâu dài.

Khi tăng trưởng kinh tế đi cùng sức khỏe di sản, sinh kế cộng đồng và khả năng sáng tạo, con số 10% sẽ thể hiện đầy đủ ý nghĩa của con đường phát triển bằng văn hóa.

Nhìn về tương lai, TS.KTS.  Nguyễn Thu Hạnh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Phát triển Công nghiệp Văn hóa Việt Nam (S- DCI) kỳ vọng Nghị quyết 80-NQ/TW thực sự đi vào cuộc sống khi Huế có những doanh nghiệp và sản phẩm văn hóa đủ sức cạnh tranh; nghệ nhân và người dân được hưởng lợi; người trẻ tìm đến Huế để sáng tạo, khởi nghiệp; những chuỗi giá trị từ di sản có thể tự vận hành thay vì phụ thuộc mãi vào ngân sách hay những sự kiện ngắn hạn.

Lúc đó, Huế có thể trở thành một “phòng thí nghiệm sống”: Nơi không chỉ giữ được di sản mà còn sống được bằng di sản, sáng tạo từ di sản và đưa những giá trị ấy ra thế giới.

Các việc Huế cần làm ngay để “đi đầu” gồm: xin cơ chế thí điểm, lập đầu mối, dựng nền tảng dữ liệu, chọn mô hình thí điểm, công bố bộ chỉ số kiểm chứng. Trên hết, khi thành công, giá trị có thể nhân rộng từ Huế không phải là “công thức” triển khai cho các đô thị mà là một phương pháp: nhận diện bản sắc riêng, trao cơ chế phù hợp, kết nối nguồn lực, tạo thị trường, chia sẻ lợi ích với cộng đồng và kiểm chứng bằng kết quả.

Nghị quyết 80-NQ/TW mở ra cách nhìn mới về văn hóa như nguồn lực nội sinh. Huế dựa trên thế mạnh đặc thù để chứng minh điều này bằng mô hình kèm thước đo kết quả cụ thể. Đó là cách cấp ủy địa phương thực hiện nghị quyết cho riêng mình và cụ thể hóa kết quả có thể đo đếm từ một chủ trương lớn.

Vừa giải bài toán thực tiễn, Huế vừa giữ được những gì cha ông trao truyền, đồng thời biến giá trị ấy thành sức mạnh dẫn đường cho phát triển như lời Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”.