Nhiều năm qua, chúng ta nghe nhiều về chuyện xây dựng chuỗi giá trị trong lĩnh vực nông nghiệp. Trên các diễn đàn, trên truyền thông và cả trong chỉ đạo của người có trách nhiệm trong quản lý Nhà nước về nông nghiệp. Trong nông nghiệp, chăn nuôi cũng vậy; trong lâm nghiệp, đánh bắt và nuôi trồng thủy sản cũng vậy! Nghe thì nhiều nhưng đến thời điểm này, “cái chuỗi” nó ra sao thì có vẻ như chưa ai “sờ nắm” được? Vẫn sản xuất theo lối cái gì mình làm được thì làm, còn thị trường - bà con hay gọi là “đầu ra”- thuận lợi hay khó khăn chưa biết được!

Chuỗi giá trị, hiểu theo Nghị định 55/2015/ NĐ - CP  về chính sách tín dụng phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn thì tạm được định nghĩa như sau: “Liên kết theo chuỗi giá trị trong sản xuất nông nghiệp là hình thức liên kết trong sản xuất nông nghiệp theo chuỗi khép kín từ khâu sản xuất đến thu mua, chế biến và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp”. Nghị định còn chú thích, “gọi tắt là liên kết theo chuỗi giá trị”.

Theo khái niệm nêu trên, chúng ta có thể hình dung chuỗi giá trị như một sợi dây căng thẳng, có điểm đầu, điểm cuối và bao gồm nhiều mắt xích. Điểm đầu của sợi dây là sản xuất, điểm cuối là tiêu thụ sản phẩm. Những mắt xích ở giữa chính là thu mua và chế biến.

Chiếu “sợi dây” này vào nông nghiệp Thừa Thiên Huế, nhiều lĩnh vực, nhiều mặt hàng… sẽ thấy rất ít lĩnh vực có một “sợi dây” được thẳng. Nó gấp khúc và có khi bị đứt gãy.

Vừa rồi, Báo Thừa Thiên Huế có một bài viết, dẫn nhiều nguồn tin từ ngư dân than phiền: hiện nay đánh bắt hải sản không phải dễ, đánh bắt được rồi thì việc tiêu thụ cũng chủ yếu là thông qua các đầu nậu. Ở Cảng cá Thuận An có khoảng 10 đầu nậu như vậy. Không bán cho họ thì không biết bán cho ai. Giá giữa thu mua từ đầu nậu đến các chợ, tức là đến tay người tiêu dùng có khi chênh nhau vài lần... Chúng ta có thể hiểu, nếu có một sự thiệt thòi thì chính là ở hai đầu – người sản xuất và người tiêu dùng. Lợi nhiều nhất là ở khâu trung gian, tức là người thu mua (có thể ở đây có nhiều tầng nấc trung gian chứ không phải một, nó cũng giống như các nhà phân phối các mặt hàng công nghiệp, tiêu dùng là đại lý cấp 1, cấp 2 vậy). Biết vậy, nhưng nếu không có họ là không được. Không có họ chẳng có ai kết nối thị trường. Vậy là họ đóng vai trò quan trọng nếu không muốn nói là quan trọng nhất.

Cũng thuộc lĩnh vực thủy sản, ở Thừa Thiên Huế có diện tích nuôi tôm rất lớn và phát triển cũng đến vài chục năm. Thế nhưng bây giờ hỏi cái chuỗi giá trị của nó ra sao thì e rằng khó ai trả lời được. Người nuôi vẫn cứ nuôi, người bán thức ăn vẫn cứ bán thức ăn, người thu mua (đầu nậu) vẫn cứ mua, người tiêu thụ vẫn cứ tiêu thụ chứ chẳng có một sự liên kết theo kiểu ràng buộc trong một mắt xích, có hợp đồng, có thỏa thuận với những điều kiện nhất định để cùng nhau có trách nhiệm trong sản xuất kinh doanh và chia sẻ lợi nhuận.

Thực ra chuỗi giá trị cũng có chứ không phải không, nhưng phần lớn là ở một vài doanh nghiệp lớn, có tiềm lực tài chính và quản trị. Chẳng hạn như Công ty CP. Họ tổ chức sản xuất, chế biến và tổ chức tiêu thụ sản phẩm.

Trong sản xuất nông nghiệp cũng vậy. Thời gian gần đây, nhiều địa phương phát triển cây bưởi và thanh trà, cam, gọi chung là cây có múi. Khi nào cũng nghe câu chuyện, đại ý “hiệu quả kinh tế cao, gấp nhiều lần trồng lúa”. Nhưng nếu hỏi các địa phương có đo đếm được dung lượng thị trường như thế nào thì…

e rằng cũng không biết chính xác. Vì có ai làm việc này đâu mà biết. Cho nên chuyện giá cả lên xuống thường xuyên diễn ra. Các địa phương chỉ chăm lo sản xuất, còn mắt xích thu mua cũng là đầu nậu (cả lớn cả bé). Cũng may ra có một vài nơi, chẳng hạn như ở Thủy Biều tổ chức được lễ hội thanh trà tạo điều kiện cho bà con tiêu thụ, chứ thật ra gọi là một mắt xích trung gian chịu trách nhiệm thu mua, tiêu thụ sản phẩm cũng không phải.

Ai cũng biết, hình thành chuỗi giá trị giúp ổn định cho sản xuất. Nhưng muốn hình thành chuỗi không phải là dễ. Điều này có lẽ phải nghiên cứu thật kỹ lưỡng chứ không thể hô hào chung chung được. Người viết bài này nhận thấy, muốn hình thành được chuỗi, điều kiện tối quan trọng là phải có quy mô sản xuất lớn. Ví dụ cả tỉnh có vài ngàn ha thanh trà. Nó phải được đặt dưới sự điều hành của một tổ chức nào đó thống nhất thì mới có tiếng nói trong việc thỏa thuận giá cả để mua phân bón, thuốc bảo vệ thực vật; rồi thì thỏa thuận được giá bán để người sản xuất có lợi và người thu mua sản phẩm cũng có lợi trong một mức độ hợp lý. Rồi nhiều khâu khác như giống, kỹ thuật chăm sóc để  sản phẩm ra có sự đồng nhất, đảm bảo chất lượng…

Xem xét nền sản xuất nông nghiệp của chúng ta, nói chuỗi giá trị thì dễ nhưng xem ra hình thành được chuỗi giá trị là hoàn toàn không dễ. Có thể tình trạng này còn kéo dài nhiều năm, thậm chí là nhiều chục năm nữa...

Bài: LÊ PHƯƠNG - Ảnh: TUẤN KIỆT