Có gì liên quan giữa khai thác cát sạn và sạt lở bờ sông?

Lâu lâu, chúng ta thấy những hình ảnh sạt lở nơi này nơi kia. Những hình ảnh người dân được ống kính truyền hình ghi lại đôi lúc là sự bất bình về quản lý nhà nước đối với tài nguyên cát sạn; cũng có khi là sự tỏ ra lo lắng của người dân. Đó là mất ruộng nương, vườn tược, tức là tư liệu sản xuất. Và cả mất nhà cửa nữa. Ở Cần Thơ, mới có 9 điểm sạt lở đã làm thiệt hại của người dân ước tính 31 tỷ đồng. Đó là chưa nói đến những khó khăn về sinh kế trong tương lai. Từ năm 2010 – 2017, toàn thành phố Cần Thơ thống kê có 153 điểm sạt lở. Cần Thơ đã lên một kế hoạch di dời dân được cho là lớn nhất từ trước đến nay với tổng số tiền lên đến 555 tỷ đồng.

Theo nghiên cứu của Ủy hội sông Mê Kông, việc các quốc gia thượng nguồn sông Mê Kông xây dựng thủy điện khiến lượng phù sa bồi cát về khu vực Đồng bằng sông Cửu Long giảm đến 70%.

Cát trên sông không phải là vô tận mà nó được bồi lắng qua từng năm từ thượng nguồn trôi về. Chúng ta cứ hình dung, ví dụ khúc sông này hàng năm lắng tụ được 100 khối cát. Giờ do việc chặn dòng của các đập thủy điện, nó chỉ còn lắng tụ được 30 khối. Việc bồi lắng đã ít, trong khi đó nhu cầu cát sạn cho xây dựng lại tăng cao. Người ta hút cát đến một lúc nào đó sẽ tạo những hố sâu ở đáy sông. Và cũng đến một lúc nào đó, khi lũ lụt, trước tác động của dòng chảy mạnh sẽ xảy ra hiện tượng sụt lún.

Ở Thừa Thiên Huế, không biết các công trình xây dựng trên các sông chặn bao nhiêu lượng phù sa trôi về nhưng chắc chắn là không thể nhiều như khi chưa có các công trình xây dựng chặn dòng. Tương tự như trên đã nói, cát càng ngày càng ít, trong khi đó nhu cầu xây dựng ngày mỗi tăng. Mỗi năm toàn tỉnh có đến hàng chục ngàn tỷ đồng đầu tư toàn xã hội, trong đó, chiếm một tỷ lệ không nhỏ là lĩnh vực xây dựng. Cứ hình dung như vậy thì chúng ta sẽ thấy ngay, đến một lúc nào đó, cát sẽ không phải là thứ "vương vãi” như trước đây mà là một thứ tài nguyên quý, rất quý…

Tất nhiên, hiện tượng sạt lở bờ sông, “thủ phạm” không chỉ có một nguyên nhân là do khai thác cát mà nó còn tác động bởi nhiều nguyên nhân khác, như ảnh hưởng bởi các hiện tượng thời tiết cực đoan do biến đổi khí hậu; việc khai thác rừng ở thượng nguồn quá mức.

Phải nói rằng, công tác quản lý các loại tài nguyên nói chung và tài nguyên cát nói riêng của chúng ta chưa tốt. Có thể là ở luật lệ chưa chặt chẽ, chế tài vi phạm chưa đủ mạnh… nhưng chủ yếu là ở khâu kiểm soát việc thực thi luật. Sẽ là rất khó tin khi những chiếc sà lan, những chiếc thuyền “không phải là con kiến” mà vẫn qua “lọt lỗ kim”. Điều đó là một thực tế. Liệu có sự bắt tay hay làm ngơ để “chia sẻ quyền lợi” giữa những người khai thác và lực lượng kiểm soát? Không khẳng định được điều này nhưng chúng ta cũng có quyền nghi ngờ về điều đó. Những người dân bình thường, họ không có một công cụ gì trong tay nhưng ai khai thác cát trộm ở đâu, thường vào giờ nào, những thuyền chở cát về “quăng tờ giấy trắng cuộn tròn" ở đâu… họ biết cả. Trong khi đó, lực lượng chức năng có cả những công cụ được nhà nước trang bị thì lại không biết, không ngăn chặn tình trạng khai thác cát lậu?

Tôi cũng có quen và quan sát một số doanh nghiệp tư nhân liên quan đến khai thác cát. Tất nhiên là họ được cấp phép đầy đủ. Ai cũng trở nên giàu có. Ở đây muốn nói rằng, lợi nhuận thu được từ cát là không hề nhỏ.

Muốn giải quyết một vấn đề nào đó cho rốt ráo thì phải biết nguyên nhân. Tình trạng khai thác cát trộm, cát lậu; khai thác quá mức cho phép… vẫn cứ diễn ra, rõ ràng là có “lỗ hổng” về kiểm soát thực thi pháp luật. Có lẽ, phải bắt đầu giải quyết từ chỗ này chăng?

Nguyễn Lê