Chăm hoa. Ảnh: Đình Huy
Phần lớn các lĩnh vực nông nghiệp của bà con nông dân chúng ta đang tiến hành là làm ăn nhỏ lẻ, manh mún. Ở đây có vấn đề lịch sử của nó. Đất lúa hay rau màu thì chia theo đầu nhân khẩu. Mỗi người một vài sào. Diện tích mặt nước nuôi trồng thủy sản cũng vậy, cũng phân chia theo diện tích rất nhỏ lẻ; đất trồng cây lâm nghiệp cũng thế, những người có vài chục ha trở lên không nhiều …
Quy mô này hình thành, kéo dài trong nhiều năm và rất ít thay đổi. Thời gian gần đây, chúng ta nghe việc sắp xếp lại nò sáo trên đầm phá, rồi dồn điền đổi thửa trong nông nghiệp, hay sắp xếp lại lâm trường quốc doanh trong lâm nghiệp… chỉ là cải thiện phần nào cách thức tổ chức sản xuất hợp lý hơn, chứ chưa phải là tạo tiền đề để hình thành những vùng sản xuất nông sản tập trung, chuyên canh quy mô lớn hơn.
Lâu lâu chúng ta nghe nói mô hình này làm ăn hiệu quả, mô hình kia cho thu nhập cao, nhưng ngay hai từ “mô hình” đã cho thấy quy mô nhỏ lẻ rồi, chưa phát triển lớn hơn hay “nhân rộng” được. Chính sách phân chia đất đai như trên kéo dài trong hàng chục năm, hình như đã hình thành trong nếp nghĩ của người dân về sự “riêng lẻ, biệt lập”. Cái kiểu như của anh là của anh, của tôi là của tôi.
Làm ăn như vậy, kể ra, nếu để sống thì cũng sống được. Người dân vùng rau Quảng Thành (Quảng Điền) tự hào “Cứ mở mắt ra là đã có tiền đi chợ”, dù một người một hoặc vài sào rau. Người làm vài sào ruộng, một ít rau màu cũng sống được... nhưng ngặt nỗi là thời buổi này đã khác, bây giờ đã là thời buổi mở cửa. Nghĩa là không phải mình anh một chợ được. Hàng nông sản giá rẻ hơn của những nền nông nghiệp phát triển tràn vào, đến một lúc nào đó một nền nông nghiệp chậm phát triển cạnh tranh thế nào? Ai cũng biết, với quy mô và phương thức nhỏ lẻ sẽ dẫn đến giá thành cao, khó cạnh tranh nhưng để phát triển thành hàng hóa lớn, để nông nghiệp phát triển đi lên quy mô lớn là hết sức khó khăn.
Cái nhỏ lẻ của chúng ta hình thành từ chính sách, kéo theo là quy mô canh tác, thói quen canh tác, theo nữa là quy mô vốn đều rất nhỏ. Muốn cải thiện tình hình, việc đầu tiên là phải đi từ chính sách. Đất đai là một tư liệu sản xuất quan trọng, muốn có quy mô lớn phải có diện tích lớn. Nhà nước cần thiết phải có chính sách cho việc này. Tuy nhiên việc ban hành một chính sách như vậy, nếu có thì cũng không phải là có ngay. Bởi vậy, cách tốt nhất trước mắt là tìm những biện pháp phù hợp với hiện tại, có khả năng dễ thực hiện hơn. Theo người viết bài này, cách hay nhất, tốt nhất là đẩy mạnh quá trình hợp tác. Điều này đã có nhiều tiền đề làm cơ sở. Về mặt chủ trương, chúng ta đã có chủ trương đổi mới hợp tác xã thông qua Luật Hợp tác xã. Về mặt thực tế, đã có nhiều hình thức hợp tác hình thành và hoạt động hiệu quả hơn trước. Các hợp tác xã như Hợp tác xã Mây tre đan Bao La, Hợp tác xã Dầu tràm Lộc Thủy, tổ hợp tác chăn nuôi Phong Sơn… là những ví dụ tốt để chúng ta có thể đánh giá, phân tích, rút ra những bài học từ thực tiễn.
Xét ở khía cạnh kinh tế, việc hợp tác rõ ràng đưa lại cái lợi rất lớn. Nhưng xét ở khía cạnh đời sống tinh thần, việc hợp tác cũng đưa lại những giá trị không nhỏ. Đã hợp tác tự nguyện, tin cậy, nếu bạn bè với nhau sẽ tạo ra một niềm tin bền vững. Tùy theo mối quan hệ mà nó tạo ra, chẳng hạn như bà con thân thuộc, láng giềng gắn bó…
Chúng ta có thể xem xét, trước hết là ở mở rộng quy mô sản xuất. Khi hợp tác, chúng ta sẽ có một diện tích đủ lớn nào đó để chuyên canh các loại cây trồng vật nuôi. Từ đó, sản lượng mỗi loại sản phẩm làm ra mang tính hàng hóa nhiều hơn, đồng nhất hơn. Và như vậy sản phẩm làm ra cũng dễ tiêu thụ và tạo điều kiện cho các cơ sở chế biến sau thu hoạch hình thành và phát triển.
Phần lớn bà con nông dân chúng ta thiếu vốn, hoặc nguồn vốn quy mô rất nhỏ, khi hợp tác sẽ có điều kiện tăng thêm quy mô nguồn vốn. Nếu ở quy mô đủ lớn sẽ thuận lợi hơn trong việc áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, tạo điều kiện giảm chi phí sản xuất. Khi quy mô lớn, các cơ sở sản xuất sẽ được “săn đón” để cung cấp các nguyên vật liệu đầu vào, nhờ đó sẽ giá rẻ hơn…
Một sản phảm được sản xuất ở quy mô lớn, được quản lý chặt chẽ cũng dễ dàng quản lý chất lượng sản phẩm và xây dựng thương hiệu, đây là một điều cực kỳ quan trọng trong sản xuất hàng hóa.
Khi đã đẩy mạnh hợp tác, vai trò của ban quản trị hợp tác xã là rất quan trọng. Ban điều hành giờ đây phải khác cái kiểu ban điều hành của thời bao cấp. Họ phải năng động sáng tạo, phải hoạch định được đường hướng, mục tiêu phát triển và các giải pháp thực hiện. Anh phải quản lý sản xuất, tổ chức các yếu tố đầu vào, tìm kiếm đầu ra cho sản phẩm.
Có thể nói, hợp tác xã ở đây hoạt động không khác gì một công ty cổ phần. Trước mắt, cần thiết nghĩ đến việc hợp tác để sản xuất ra những sản phẩm có chất lượng, qui mô vừa phải để phục vụ nhu cầu tại chỗ, chẳng hạn như các loại thực phẩm phục vụ cho ngành du dịch...
Nguyên Lê