Một tiết mục mang màu sắc dân gian đương đại tại lễ trao giải Thương hiệu Quốc gia. 

Hội nghị quy tụ đại diện 163 quốc gia, tập trung vào những vấn đề lớn như quyền văn hóa, kinh tế văn hóa, công nghệ, giáo dục và vai trò của văn hóa đối với hòa bình. Sự chuyển dịch góc nhìn từ “văn hóa là đối tượng cần bảo tồn” sang “văn hóa là động lực phát triển bền vững” thể hiện bước tiến quan trọng trong tư duy quản trị toàn cầu. Việc 163 quốc gia họp bàn tại Hội nghị MONDIACULT 2025 ở Barcelona đánh dấu nỗ lực vận động đưa văn hóa thành một mục tiêu độc lập (Stand-alone Goal) trong khung phát triển sau năm 2030 của Liên Hợp Quốc. Từ “Hỗ trợ phụ thuộc” sang “Hàng hóa công toàn cầu”.

Trong nhiều thập kỷ, văn hóa thường bị xem là lĩnh vực tiêu tốn ngân sách và phụ thuộc vào sự trợ cấp. Tuy nhiên, dữ liệu thực tế cho thấy văn hóa đóng vai trò trực tiếp trong nền kinh tế toàn cầu. Về đóng góp kinh tế, theo báo cáo toàn cầu của UNESCO, ngành sáng tạo và văn hóa đóng góp khoảng 3,1% GDP toàn cầu và tạo ra hơn 29 triệu việc làm, trong đó tỷ lệ lao động trẻ (15 - 29 tuổi) chiếm tỷ trọng lớn hơn so với các ngành kinh tế truyền thống. Văn hóa là tài sản công (Global Public Goods), tuyên bố chung tại Barcelona tái khẳng định văn hóa là hàng hóa công cộng toàn cầu. Việc tiếp cận và hưởng thụ đời sống văn hóa không chỉ là nhu cầu tinh thần mà là quyền con người cơ bản.

4 trụ cột chiến lược

Sự chuyển dịch góc nhìn từ “văn hóa là lĩnh vực cần bảo tồn” sang “văn hóa là động lực và nguồn lực phát triển bền vững” đại diện cho bước tiến quan trọng trong tư duy quản trị toàn cầu. Khai thác văn hóa như một trụ cột độc lập dựa trên 4 nền tảng chiến lược sau.

Một là, gắn kết với kinh tế sáng tạo và tạo việc làm bền vững trong kỷ nguyên số. MONDIACULT 2025 dành thời lượng lớn thảo luận về tác động của AI đối với ngành văn hóa. Sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo tạo ra thách thức về bản quyền sáng tác, bảo vệ bản sắc địa phương trước nguy cơ đồng hóa ngôn ngữ và dữ liệu số. Xây dựng hành lang pháp lý để bảo vệ nghệ sĩ và bảo đảm quyền sở hữu trí tuệ chính là bảo vệ nguồn vốn tri thức của nền kinh tế.

Hai là, tích hợp tri thức bản địa vào thích ứng biến đổi khí hậu và sinh thái. Văn hóa chứa đựng kho tàng tri thức bản địa (Indigenous Knowledge) và các phương thức ứng xử hòa hợp với thiên nhiên được tích lũy qua nhiều thế hệ. Dữ liệu từ Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) chỉ ra rằng các vùng lãnh thổ do cộng đồng bản địa quản lý lưu giữ tới 80% đa dạng sinh học còn lại của trái đất. Việc nghiên cứu và ứng dụng tri thức dân gian - từ kỹ thuật canh tác thích ứng thổ dưỡng, quản lý nguồn nước cộng đồng cho đến triết lý sinh thái bền vững - cung cấp những giải pháp phi công trình hiệu quả giúp giảm thiểu rủi ro thiên tai và ứng phó với biến đổi khí hậu toàn cầu, điều mà các giải pháp kỹ thuật thuần túy chưa thể giải quyết triệt để.

Ba là, đảm bảo Quyền văn hóa, bình đẳng xã hội và bảo vệ bản sắc. Phát triển văn hóa gắn liền với việc thực thi Quyền văn hóa - một nhánh quyền con người căn bản nhằm bảo đảm mọi cá nhân đều có quyền tiếp cận, thụ hưởng và tham gia vào đời sống văn hóa. Bảo tồn di sản và bản sắc không đơn thuần là giữ gìn quá khứ, mà là công cụ để tôn trọng sự đa dạng, xóa bỏ các hình thức phân biệt đối xử và thu hẹp bất bình đẳng xã hội. Thay vì cổ xúy cho sự đồng hóa, việc tăng cường sức mạnh văn hóa nội sinh giúp các cộng đồng yếu thế nâng cao vị thế xã hội, chủ động hội nhập mà không mất đi gốc rễ bản sắc trước làn sóng toàn cầu hóa.

Bốn là, thúc đẩy hòa bình, gắn kết xã hội và đối thoại đa văn hóa. Trong một thế giới đa cực và nhiều biến động địa chính trị, văn hóa vận hành như một “vắc-xin xã hội” ngăn ngừa xung đột và xây dựng nền hòa bình bền vững. Thông qua việc đảm bảo tự do sáng tạo và khuyến khích các không gian đối thoại đa văn hóa, văn hóa giúp giải mã các định kiến, tháo gỡ hiểu nhầm và thiết lập sự tin cậy giữa các quốc gia cũng như giữa các cộng đồng trong cùng một dân tộc. Sự giao lưu và hợp tác văn hóa quốc tế tạo tiền đề cho sự thấu cảm chia sẻ, biến sự khác biệt văn hóa từ chỗ là nguy cơ mâu thuẫn trở thành tài sản chung cho sự phát triển và gắn kết nhân loại. Việc tích hợp nghệ thuật và văn hóa vào hệ thống giáo dục chính quy giúp gia tăng khả năng tư duy phản biện, óc sáng tạo và trí tuệ cảm xúc (EQ) cho thế hệ tương lai.

Việc định lượng được tác động của văn hóa thông qua các con số thống kê cụ thể sẽ giúp chính phủ các nước phân bổ ngân sách tối ưu hơn, đưa văn hóa trở thành quy hoạch chiến lược ngang hàng với hạ tầng, y tế hay giáo dục.

Và hành động của Việt Nam

Việc vận dụng linh hoạt 4 trụ cột chiến lược của MONDIACULT vào khung chính sách phát triển công nghiệp văn hóa tại Việt Nam không chỉ là yêu cầu cấp thiết để hiện thực hóa các nghị quyết của Đảng và Nhà nước về phát triển văn hóa, mà còn là con đường tất yếu để chuyển hóa “tài nguyên di sản” thành “nguồn lực kinh tế vật chất”.

Chúng ta cần vận dụng 4 trụ cột vào khung chính sách phát triển công nghiệp văn hóa tại Việt Nam. Cụ thể:

Thứ nhất, trụ cột kinh tế sáng tạo & công nghệ số, từ tài nguyên di sản đến chuỗi giá trị toàn cầu. Định hướng chính sách cần số hóa toàn bộ hệ thống dữ liệu di sản quốc gia (Digital Heritage Archive) để tạo nguồn nguyên liệu đầu vào minh bạch, chất lượng cao cho cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo; Hoàn thiện khung pháp lý về sở hữu trí tuệ, bản quyền tác giả trong không gian số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), bảo vệ quyền lợi chính đáng cho nghệ sĩ, nhà thiết kế và các nhà sáng tạo nội dung số; Xây dựng các trung tâm đổi mới sáng tạo (Creative Hubs) gắn liền với các đô thị lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, hay các không gian di sản đặc thù như Huế, Hội An để ươm mầm các start-up trong lĩnh vực thiết kế, điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn và phần mềm giải trí.

Thứ hai, trụ cột tri thức bản địa & sinh thái, cần phát triển du lịch và sinh kế gắn liền với bảo tồn thiên nhiên. Định hướng chính sách cần lồng ghép tri thức bản địa vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội vùng, đặc biệt trong các dự án du lịch sinh thái, nông nghiệp thông minh và quản lý tài nguyên rừng, nguồn nước; Xây dựng các mô hình “kinh tế di sản cộng đồng” (Community-based Heritage Economy), nơi người dân bản địa trực tiếp tham gia và hưởng lợi từ việc bảo tồn hệ sinh thái và văn hóa truyền thống, từ đó tạo sinh kế bền vững và giảm thiểu áp lực tàn phá môi trường.

Thứ ba, trụ cột quyền văn hóa & bình đẳng xã hội cần thu hẹp khoảng cách tiếp cận văn hóa vùng miền. Định hướng chính sách cần phân bổ ngân sách công và huy động nguồn lực xã hội hóa để đầu tư thiết chế văn hóa cơ sở, các chương trình lưu động đưa nghệ thuật, điện ảnh và sách đến với vùng sâu, vùng xa, hải đảo; Đổi mới nội dung giáo dục phổ thông theo hướng tích hợp di sản văn hóa địa phương và giáo dục thẩm mỹ, giúp thế hệ trẻ xây dựng bản sắc vững vàng, thu hẹp khoảng cách phát triển con người giữa các vùng miền.

Thứ tư, trụ cột hòa bình, gắn kết xã hội & ngoại giao văn hóa. Định hướng chính sách cần đẩy mạnh chiến lược ngoại giao văn hóa, đưa các sản phẩm công nghiệp văn hóa (điện ảnh, ẩm thực, âm nhạc, thời trang mang hơi thở truyền thống) vươn ra thị trường khu vực và quốc tế; Tận dụng các không gian giao lưu văn hóa đa phương để tăng cường sự hiểu biết lẫn nhau, biến văn hóa thành cầu nối hòa bình, thu hút nguồn lực đầu tư quốc tế chất lượng cao cho phát triển bền vững.

Phát triển văn hóa dựa trên 4 trụ cột chính là chìa khóa để Việt Nam chuyển hóa di sản thành nguồn lực kinh tế và định vị quốc gia trong kỷ nguyên số.

Lê Nguyên Anh - Ảnh: Nhandan.vn